Międzynarodowa kontrola zbrojeń, rozbrojenia i handlu bronią 2751-SM-S2-1-BG-MKZ

T1: Wprowadzenie do przedmiotu - 1 godz.

T2: Geneza i teoria procesu zbrojeń, rozbrojenia i kontroli zbrojeń - 2 godz.
- Podstawowe pojęcia: rozbrojenie, kontrola zbrojeń (arms control), nieproliferacja, ograniczanie i redukcja zbrojeń, denuklearyzacja, weryfikacja, środki budowy zaufania i bezpieczeństwa (CSBM);
- Narodziny koncepcji kontroli zbrojeń (plan Barucha 1946), instytucjonalizacja rokowań (Konferencja Rozbrojeniowa w Genewie, Pierwszy Komitet ZO ONZ, UNODA);
- Teoretyczne ujęcia kontroli zbrojeń (realizm, instytucjonalizm liberalny, konstruktywizm - teoria reżimów międzynarodowych);
- Współczesne wydatki obronne państw - interpretacja danych SIPRI jako miary militaryzacji środowiska międzynarodowego.

T3: Reżim nieproliferacji i rozbrojenia w zakresie broni jądrowej - 2 godz.
- Charakterystyka broni jądrowej i środków przenoszenia (triada nuklearna, broń strategiczna i niestrategiczna);
- Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968/1970), MAEA i system zabezpieczeń (safeguards), protokół dodatkowy;
- Strefy wolne od broni jądrowej (Tlatelolco, Rarotonga, Pelindaba, Bangkok, Semipałatyńsk);
- Traktat o zakazie broni jądrowej (TPNW, 2017) i jego dynamika. CTBT i problem wejścia w życie;
- Aktualny obraz arsenałów (dane SIPRI / Nuclear Notebook) i „nowy wyścig zbrojeń jądrowych";
- XI Konferencja Przeglądowa NPT (Nowy Jork, 27 kwietnia – 22 maja 2026 r.) jako studium przypadku funkcjonowania reżimu w warunkach kryzysu.

T4: Redukcja i nieproliferacja broni chemicznej i biologicznej - 2 godz.
- Charakterystyka broni chemicznej i biologicznej;
- Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC, 1993/1997) i rola OPCW; mechanizmy weryfikacji (DAT, FFM, IIT), w tym dossier syryjskie po upadku reżimu Asada (grudzień 2024) - nowy etap prac OPCW, ponad 100 podejrzewanych obiektów, ujawnienie broni wcześniej niezadeklarowanej;
- Konwencja o zakazie broni biologicznej (BWC, 1972/1975) i problem braku mechanizmu weryfikacji - prace grupy roboczej ds. wzmocnienia konwencji;
- Problem proliferacji BMR i rola podmiotów niepaństwowych.

T5: Regionalne i konwencjonalne reżimy kontroli zbrojeń - 2 godz.
- Charakterystyka broni konwencjonalnej, w tym produkcja uzbrojenia i handel bronią;
- Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie (CFE, 1990/1992) - geneza, znaczenie i erozja: wypowiedzenie przez Rosję (7 listopada 2023 r.) oraz zawieszenie stosowania przez państwa NATO;
- Dokument Wiedeński OBWE oraz Traktat o otwartych przestworzach (wycofanie USA w 2020 r. i Rosji w 2021 r.);
- Stan współczesnej regionalnej kontroli zbrojeń w Europie jako „architektury w rozpadzie".

T6: Rozbrojenie humanitarne i kontrola handlu bronią konwencjonalną - 2 godz.
- Rozbrojenie w wymiarze humanitarnym: konwencja CCW i jej protokoły, konwencja ottawska o zakazie min przeciwpiechotnych (1997) oraz Konwencja o amunicji kasetowej (CCM, 2008), w tym fala wystąpień państw regionu w latach 2025–2026 (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia) - analiza napięcia między imperatywem bezpieczeństwa wschodniej flanki NATO a normami międzynarodowego prawa humanitarnego (studium przypadku bezpośrednio dotyczące Polski);
- Traktat o handlu bronią (ATT, 2013/2014), w tym unijne regulacje eksportu uzbrojenia (wspólne stanowisko 2008/944/WPZiB);
- Najnowsze dane SIPRI o transferach uzbrojenia (2020–2024).

T7: Bilateralne porozumienia rozbrojeniowe USA–Rosja i kryzys stabilności strategicznej - 2 godz.
- Dorobek: SALT, ABM, START I, SORT (Układ Moskiewski), INF, New START;
- Wygaśnięcie INF (2019) i jego następstwa (koniec kategorii rakiet lądowych 500-5500 km, rosyjskie jednostronne moratorium i jego zniesienie w sierpniu 2025 r., rozmieszczanie systemów pośredniego zasięgu w Europie i Azji - Typhon, Oresznik);
- Wygaśnięcie New START 5 lutego 2026 r. oraz finał propozycji W. Putina z 22 września 2025 r.;
- Stan broni i środków przenoszenia USA i Rosji, w tym scenariusze na przyszłość (włączenie Chin, weryfikacja, ryzyko niekontrolowanego wyścigu zbrojeń).

T8: Reżimy kontrolne, środki budowy zaufania oraz nowe domeny kontroli zbrojeń - 2 godz.
- Wielostronne reżimy kontroli eksportu: Grupa Dostawców Jądrowych (NSG), Reżim Kontrolny Technologii Rakietowych (MTCR), Porozumienie z Wassenaar, Grupa Australijska, Inicjatywa Krakowska (PSI);
- Środki budowy zaufania i bezpieczeństwa;
- Nowe domeny i technologie podwójnego zastosowania: śmiercionośne autonomiczne systemy uzbrojenia (LAWS), w tym: prace GGE LAWS w ramach CCW i rezolucje ZO ONZ (78/241, 79/62, 80/57), sztuczna inteligencja w systemach uzbrojenia, kontrola zbrojeń w przestrzeni kosmicznej, problematyka dronów bojowych;
- Perspektywy kontroli zbrojeń i rozbrojenia - synteza i dyskusja podsumowująca..

Całkowity nakład pracy studenta

1. Godziny realizowane z udziałem nauczycieli (25 godz.): - konwersatorium (15 godz.); - konsultacje bezpośrednie, online oraz korespondencja mailowa (5 godz); - omawianie i konsultowanie referatów oraz prezentacji (5 godz.) 2. Czas poświęcony na pracę indywidualną studenta potrzebny do przygotowania się do zajęć i pomyślnego zaliczenia przedmiotu (25 godz.): - bieżące przygotowanie do zajęć (praca z danymi i dokumentami) - 10 godz.; - przygotowanie referatu lub prezentacji multimedialnej - 10 godz.; - zapoznanie się z literaturą obowiązkową i uzupełniającą - 5 godz.

Efekty uczenia się - wiedza

Student zna i rozumie: W1: w sposób pogłębiony i uporządkowany charakteryzuje międzynarodowe relacje o charakterze politycznym, ekonomicznym i prawnym w dziedzinie kontroli zbrojeń, rozbrojenia i handlu bronią, w tym strukturę i funkcjonowanie reżimów traktatowych (K_W03). W2: wyjaśnia wpływ procesów globalizacji i regionalizacji na dynamikę zbrojeń, rozbrojenia i handlu bronią oraz na stabilność reżimów kontrolnych (K_W04). W3: analizuje kluczowe zagrożenia dla bezpieczeństwa współczesnych państw i społeczeństw wynikające z wyścigu zbrojeń, proliferacji BMR, technologii podwójnego zastosowania i nielegalnego handlu bronią (K_W08). W4: charakteryzuje specyfikę przedmiotową i interdyscyplinarny (politologiczny, prawny, ekonomiczny, historyczny) charakter badań nad kontrolą zbrojeń i rozbrojeniem (K_W01). W5: rekonstruuje kierunki i stanowiska teoretyczne wyjaśniające genezę, trwałość i erozję reżimów kontroli zbrojeń (K_W02).

Efekty uczenia się - umiejętności

Student potrafi: U1: wyszukiwać, selekcjonować, oceniać i przetwarzać informacje ze źródeł pisanych i elektronicznych (bazy SIPRI, UNODA, dokumenty ONZ, OBWE, OPCW, MAEA) oraz interpretować je z punktu widzenia problemów stosunków międzynarodowych (K_U01). U2: wykorzystywać wiedzę teoretyczną z zakresu dyscyplin dla opisu i analizy problemów międzynarodowych w dziedzinie kontroli zbrojeń (K_U04). U3: w sposób spójny i przejrzysty wypowiadać się ustnie i na piśmie (referat, prezentacja, głos w dyskusji), także z wykorzystaniem literatury i dokumentów w języku angielskim na poziomie B2+ (K_U05). U4: prawidłowo i sprawnie stosować normy prawa krajowego, europejskiego (unijnego) i międzynarodowego dotyczące rozbrojenia, nieproliferacji i eksportu uzbrojenia (K_U08). U5: wskazywać związki przyczynowo-skutkowe między wydarzeniami politycznymi, gospodarczymi i technologicznymi, dokonywać ich analizy i interpretacji oraz prognozować możliwe scenariusze rozwoju reżimów kontroli zbrojeń (K_U10, K_U02).

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

Student jest gotów do: K1: samodzielnej i krytycznej oceny treści dotyczących relacji międzynarodowych, w tym danych i narracji o zbrojeniach i rozbrojeniu (K_K01). K2: podejmowania wyzwań zawodowych i wykazywania aktywności w pracy analitycznej i zespołowej (K_K03). K3: twórczego i przedsiębiorczego myślenia i działania oraz weryfikacji własnych przekonań w świetle nowych informacji i argumentów (K_K05).

Koordynatorzy przedmiotu

Robert Reczkowski

Metody dydaktyczne

Metody dydaktyczne podające: - wykład konwersatoryjny (informacyjny i problemowy) - pogadanka - opis - objaśnienie/wyjaśnienie (m.in. terminologii traktatowej i prawnej) Metody dydaktyczne poszukujące (aktywizujące): - dyskusja problemowa (dydaktyczna i „okrągłego stołu") - studium przypadku - metoda projektu (praca zespołowa nad prezentacją multimedialną lub referatem) - wystąpienia publiczne / referat - analiza materiałów źródłowych i tekstów traktatów - praca z bazami danych SIPRI i UNODA (ćwiczenia analityczne na danych ilościowych) - analiza porównawcza reżimów kontrolnych

Metody dydaktyczne podające

- wykład konwersatoryjny
- opis
- pogadanka
- wykład problemowy

Metody dydaktyczne poszukujące

- projektu
- seminaryjna
- okrągłego stołu
- studium przypadku
- klasyczna metoda problemowa
- referatu

Rodzaj przedmiotu

przedmiot obligatoryjny

Wymagania wstępne

1. Znajomość podstawowych pojęć teorii stosunków międzynarodowych i bezpieczeństwa międzynarodowego (anarchia systemu międzynarodowego, dylemat bezpieczeństwa, odstraszanie, równowaga sił, reżim międzynarodowy). 2. Znajomość podstaw prawa międzynarodowego publicznego: katalog źródeł prawa, prawo traktatów (zawieranie, ratyfikacja, wejście w życie, zawieszenie, wypowiedzenie i wystąpienie z umowy — art. 54–60 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów), pojęcie klauzuli "rebus sic stantibus". 3. Orientacja w strukturze i kompetencjach ONZ (w tym Rady Bezpieczeństwa, Zgromadzenia Ogólnego i Pierwszego Komitetu), NATO, OBWE, UE, MAEA (IAEA) oraz OPCW. 4. Umiejętność korzystania z anglojęzycznych baz danych i raportów (SIPRI Military Expenditure Database, SIPRI Arms Transfers Database, UNODA, IISS) oraz odczytywania danych ilościowych o wydatkach wojskowych i transferach uzbrojenia (rozumienie wskaźnika TIV, udziałów procentowych, dynamiki r/r). 5. Umiejętność przygotowania prezentacji multimedialnej i wystąpienia publicznego oraz pracy zespołowej. 6. Znajomość języka angielskiego co najmniej na poziomie B2, umożliwiająca pracę z literaturą i dokumentami źródłowymi.

Kryteria oceniania

Aby pozytywnie zaliczyć przedmiot, wymagane jest:
- aktywny udział w dyskusji (ocena ciągła);
- przygotowanie referatów lub prezentacji multimedialnej (praca zespołowa) - referat i prezentacja podlegają weryfikacji pod kątem samodzielności i poszanowania praw autorskich (ochrona własności intelektualnej);
- testy sprawdzające wiedzę;
- obecność na zajęciach jest obowiązkowa (dopuszczalna jest jedna nieusprawiedliwiona nieobecność, a każda kolejna nieobecność wymaga zaliczenia materiału w trakcie konsultacji);
- przekroczenie 50% nieobecności uniemożliwia zaliczenie przedmiotu w danym cyklu.

Ocenę końcową stanowi ocena średnia z ocen uzyskanych podczas zajęć.

Praktyki zawodowe

Nie dotyczy

Literatura

Literatura podstawowa (obowiązkowa):

1. Śledź P., Nieproliferacja broni jądrowej w XXI wieku, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2025 (ISBN 978-83-68091-67-0).
2. Kowalczewska K., Sztuczna inteligencja na wojnie. Perspektywa międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2021 (ISBN 978-83-66470-42-2).
3. Pronińska K., Bieńczyk-Missala A., Grzebyk P., Kupiecki R., Madej M., Szeptycki A., Śledź P., Horyzonty studiów strategicznych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2023 (ISBN 978-83-67450-40-9) — wybrane rozdziały.
4. Śledź P., „Zbrojenia i kontrola zbrojeń w 2024 r.: Zachód podnosi rękawicę?", w: Rocznik Strategiczny 2024/25, t. 30, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2025.
5. Rotfeld A.D. (red.), Kontrola zbrojeń. Rozbrojenie u progu XXI wieku, PISM, Warszawa 2002.
6. Kaczmarski M., „Problematyka zbrojeń i rozbrojenia", w: R. Zięba (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 520–546.
7. SIPRI Yearbook 2025: Armaments, Disarmament and International Security, Oxford University Press / SIPRI, Oxford 2025 (rozdz. 3, 5 i 6).
8. Futter A., The Politics of Nuclear Weapons, 2nd ed., Palgrave Macmillan, Cham 2021 (ISBN 978-3-030-48736-2).
9. Siracusa J.M., Nuclear Weapons: A Very Short Introduction, 3rd ed., Oxford University Press, Oxford 2020 (ISBN 978-0-19-886053-2).

Literatura uzupełniająca:

1. Śledź P., „Zbrojenia i kontrola zbrojeń w 2023 roku: powrót do nuklearnego stanu natury", w: Rocznik Strategiczny 2023/24, t. 29, Scholar, Warszawa 2024.
2. Śledź P., „Zbrojenia i kontrola zbrojeń w 2022 r. w cieniu nuklearnego szantażu Rosji", w: Rocznik Strategiczny 2022/23, t. 28, R. Kuźniar (red.), Scholar, Warszawa 2023.
3. Śledź P., „Zbrojenia i kontrola zbrojeń w 2021 r. Nowe wyzwania, stare problemy", w: Rocznik Strategiczny 2021/22, t. 27, Scholar, Warszawa 2022, s. 153–169.
4. Rocznik Strategiczny 2025/26, t. 31, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2026.
5. Marcinko M. i in. (red.), Przestrzenny wymiar współczesnego pola walki z perspektywy międzynarodowego prawa humanitarnego, Libron, Kraków 2023.
6. Topolski I., „Transfer uzbrojenia w latach 2013–2024", Teka of Political Science and International Relations, UMCS.
7. Kuźniar R., „Bezpieczeństwo w stosunkach międzynarodowych", w: E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, Wydawnictwa UW, Warszawa 2006.
8. Topolski I., „Kontrola i redukcja zbrojeń", w: M. Pietraś (red.), Międzynarodowe stosunki polityczne, Wyd. UMCS, Lublin 2006.
9. Tabor M., „Porozumienia w sprawie kontroli zbrojeń i rozbrojenia", w: Bezpieczeństwo międzynarodowe (praca zbiorowa), Warszawa 2012.
10. Lachowski Z., „Nuklearne rozbrojenie i nieproliferacja: geneza, stan i perspektywy", Bezpieczeństwo Narodowe 2012, nr 22.
11. Lachowski Z., „Środki budowy zaufania i bezpieczeństwa w nowym środowisku międzynarodowym", Sprawy Międzynarodowe 2001, nr 2.
12. Kristensen H.M., Korda M., Johns E., Knight M., „Nuclear Notebook" (edycje 2025: United States, Russian i Chinese nuclear weapons), Bulletin of the Atomic Scientists, vol. 81 (2025).
13. The Military Balance 2025, International Institute for Strategic Studies (IISS), Routledge, London 2025.
14. SIPRI Fact Sheet: Trends in International Arms Transfers, 2024, SIPRI, marzec 2025.
15. SIPRI Fact Sheet: Trends in World Military Expenditure, 2024, SIPRI, kwiecień 2025.
16. Multan W., Porozumienia rozbrojeniowe po II wojnie światowej, Warszawa 1985.

Akty normatywne i dokumenty (wybór):

1. Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT, 1968).
2. Traktat o zakazie broni jądrowej (TPNW, 2017).
3. Traktat o całkowitym zakazie prób jądrowych (CTBT, 1996).
4. Traktat New START (2010) wraz z dokumentacją wygaśnięcia (2026).
5. Traktat INF (1987) wraz z dokumentacją wygaśnięcia (2019).
6. Traktat CFE (1990), Dokument Wiedeński OBWE oraz Traktat o otwartych przestworzach.
7. Konwencja o zakazie broni chemicznej (CWC, 1993).
8. Konwencja o zakazie broni biologicznej (BWC, 1972).
9. Konwencja o zakazie min przeciwpiechotnych (konwencja ottawska, 1997) i Konwencja o amunicji kasetowej (CCM, 2008).
10. Traktat o handlu bronią (ATT, 2013).
11. Wspólne stanowisko Rady 2008/944/WPZiB w sprawie kontroli wywozu technologii wojskowych i sprzętu wojskowego.
12. Konwencja o zakazie lub ograniczeniu użycia niektórych broni konwencjonalnych (CCW, 1980) wraz z protokołami.
13. Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczące LAWS: 78/241 (2023), 79/62 (2024), 80/57 (2025).

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 2751-SM-S2-1-BG-MKZ w USOSweb