Filozofia 2751-SM-S1-1-F

Celem wykładu jest zapoznanie studentów z historią filozofii, sposobami myślenia filozoficznego oraz zasadniczymi problemami filozoficznymi. Kurs ma charakter problemowo-historyczny: ukazuje dzieje filozofii od starożytnej Grecji aż po czasy współczesne, jednocześnie wprowadzając studentów w podstawowe działy i zagadnienia filozofii jako dyscypliny refleksji nad rzeczywistością, poznaniem, wartościami i człowiekiem. Wykład ma na celu wykształcenie umiejętności krytycznego myślenia, samodzielnej analizy problemów filozoficznych oraz rozumienia, w jaki sposób myśl filozoficzna wpływała i wpływa na naukę, kulturę i życie społeczne.

Szczegółowy program wykładu

1. Status filozofii
Filozofia jest formą racjonalnej refleksji nad podstawowymi pytaniami dotyczącymi rzeczywistości, poznania i wartości, odróżniającą się od nauk szczegółowych metodą i przedmiotem badań. Wykład wprowadza w problematykę relacji filozofii do religii, nauki oraz potocznego poglądu na świat, a także w pytanie o naukowość i autonomię filozofii jako dyscypliny. Omówione zostaną podstawowe działy filozofii oraz sposób ich wzajemnego powiązania, co stanowi punkt wyjścia do dalszych rozważań historycznych.

2. Jońska filozofia przyrody i szkoła eleacka
Pierwsi filozofowie greccy (Tales, Anaksymander i Anaksymenes) podjęli próbę racjonalnego wyjaśnienia rzeczywistości poprzez poszukiwanie arche, czyli pierwszej zasady wszechrzeczy. Heraklit z Efezu przeciwstawił tej tradycji koncepcję nieustannej zmienności bytu, podczas gdy Parmenides i szkoła eleacka głosili niezmienność i jedność bytu, odrzucając wiarygodność zmysłowego poznania zmiany. Spór ten zapoczątkował fundamentalne pytania metafizyczne i ontologiczne dotyczące natury bytu, które będą towarzyszyć filozofii przez całą jej historię.

3. Sofiści i Sokrates
Sofiści przenieśli zainteresowanie filozofii z kosmosu i przyrody na człowieka, język i społeczeństwo, głosząc relatywizm poznawczy i moralny oraz kwestionując istnienie obiektywnej prawdy. Sokrates przeciwstawił się temu stanowisku, poszukując poprzez metodę dialogu (maieutykę) obiektywnych i powszechnie ważnych definicji cnót takich jak dobro, sprawiedliwość czy odwaga. Jego działalność uznaje się za moment narodzin etyki jako systematycznej refleksji filozoficznej nad moralnością i dobrym życiem.

4. Platon
Platon stworzył koncepcję dualizmu bytu, dzieląc rzeczywistość na świat idei (doskonały i niezmienny) oraz świat zmysłowy, będący jedynie niedoskonałym odbiciem idei. W teorii poznania rozwinął koncepcję anamnezy, według której prawdziwa wiedza jest przypomnieniem sobie przez duszę idei poznanych przed wcieleniem w ciało. W dziele "Państwo" przedstawił także wizję idealnego ustroju politycznego opartego na rządach filozofów, łącząc w ten sposób metafizykę, epistemologię i filozofię polityczną w spójny system.

5. Arystoteles
Arystoteles, uczeń Platona, odrzucił dualizm idei i rzeczy, tworząc własną metafizykę substancji opartą na jedności formy i materii oraz koncepcji czterech przyczyn. Jest twórcą logiki formalnej jako narzędzia poprawnego rozumowania, a w etyce sformułował koncepcję cnoty jako złotego środka, prowadzącej człowieka do eudajmonii, czyli szczęścia. Jego refleksja obejmowała również filozofię polityki, w której analizował różne formy ustrojów, oraz filozofię przyrody, stanowiącą fundament nauki na wiele stuleci.

6. Filozofia hellenistyczna
Po okresie klasycznym filozofia grecka skoncentrowała się na praktycznych pytaniach o dobre i szczęśliwe życie w niepewnych czasach hellenizmu. Stoicy głosili życie zgodne z naturą i rozumem oraz akceptację losu, epikurejczycy dążyli do przyjemności rozumianej jako brak cierpienia, a sceptycy zalecali wstrzymanie się od sądów jako drogę do spokoju ducha. Wszystkie te szkoły łączyło przekonanie, że celem filozofii jest osiągnięcie ataraksji, czyli wewnętrznego spokoju i niezmąconego szczęścia.

7. Filozofia średniowieczna
Filozofia średniowieczna rozwijała się w ścisłym związku z teologią chrześcijańską, stawiając w centrum pytanie o relację między wiarą a rozumem. Św. Augustyn w okresie patrystyki połączył myśl platońską z chrześcijaństwem, kładąc nacisk na rolę łaski, woli i wewnętrznego doświadczenia Boga. Św. Tomasz z Akwinu w okresie scholastyki zsyntetyzował filozofię Arystotelesa z teologią katolicką, tworząc spójny system łączący rozum z objawieniem oraz rozwijając chrześcijańską antropologię filozoficzną.

8. Filozofia nowożytna
Wraz z rewolucją naukową XVII wieku filozofia zwróciła się ku pytaniom o pewność poznania i metodę naukową. Kartezjusz, Spinoza i Leibniz jako przedstawiciele racjonalizmu uznawali rozum za główne źródło pewnej wiedzy, podczas gdy Locke, Hume i Berkeley jako empiryści wskazywali na doświadczenie zmysłowe jako podstawę poznania. Spór ten doprowadził do głębokiego przeformułowania epistemologii i metafizyki, stawiając pytania o granice ludzkiego poznania i naturę rzeczywistości.

9. Oświecenie i filozofia polityki
Filozofowie oświecenia rozwinęli koncepcję prawa naturalnego oraz umowy społecznej jako podstawy legitymizacji władzy politycznej. Locke bronił naturalnych praw jednostki do życia, wolności i własności, Rousseau głosił ideę suwerenności ludu i woli powszechnej, a Monteskiusz opracował koncepcję podziału władzy jako gwarancji wolności obywatelskiej. Myśl ta stała się fundamentem nowożytnych koncepcji demokracji, sprawiedliwości i praw człowieka.

10. Idealizm niemiecki: Kant i Hegel
Kant dokonał przełomu w epistemologii, wskazując, że poznanie jest wynikiem aktywnego udziału umysłu w organizowaniu danych zmysłowych za pomocą apriorycznych kategorii. W etyce sformułował koncepcję imperatywu kategorycznego jako bezwarunkowego nakazu moralnego opartego na rozumie praktycznym, niezależnego od konsekwencji działania. Hegel rozwinął dialektyczną filozofię dziejów i ducha, ukazując historię jako racjonalny proces rozwoju samowiedzy absolutu poprzez kolejne etapy sprzeczności i syntezy.

11. Filozofia XIX wieku: pozytywizm i marksizm
Pozytywizm, którego twórcą był Auguste Comte, głosił, że jedyną wiarygodną wiedzą jest wiedza oparta na metodzie naukowej i obserwacji faktów, odrzucając metafizyczne spekulacje. Marksizm, rozwinięty przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, przedstawił materialistyczną koncepcję dziejów, w której to warunki ekonomiczne i walka klas kształtują świadomość społeczną i kulturę. Oba nurty wywarły ogromny wpływ na filozofię społeczną i polityczną, kierując uwagę filozofów ku analizie społeczeństwa przemysłowego i procesów historycznych.

12. Filozofia XIX wieku: Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche
Kierkegaard, uznawany za prekursora egzystencjalizmu, krytykował abstrakcyjne systemy filozoficzne, kładąc nacisk na jednostkową egzystencję, wybór i autentyczność życia jednostki wobec Boga. Schopenhauer przeciwstawił się optymizmowi oświeceniowemu, głosząc, że rzeczywistością fundamentalną jest ślepa i nienasycona wola życia, będąca źródłem cierpienia. Nietzsche, rozwijając krytykę tradycyjnych wartości i moralności, sformułował koncepcję przewartościowania wszystkich wartości oraz idei woli mocy jako podstawowej siły napędowej życia.

13. Filozofia życia na przełomie XIX i XX wieku
Filozofia życia stanowiła reakcję na racjonalizm i scjentyzm XIX wieku, stawiając w centrum refleksji kategorię życia jako pierwotnej i niesprowadzalnej do rozumu rzeczywistości. Dilthey podkreślał historyczność i hermeneutyczny charakter poznania w naukach humanistycznych, odróżniając je metodologicznie od nauk przyrodniczych. Bergson wprowadził pojęcie intuicji jako sposobu bezpośredniego poznania trwania (durée) i pędu życiowego (élan vital), a Simmel analizował wpływ życia społecznego i kultury nowoczesnej na jednostkę.

14. Filozofia współczesna: kontynuacje i nowe problemy
Filozofia XX wieku rozwinęła się w wielu kierunkach będących reakcją na filozofię życia, w tym w fenomenologii Husserla, egzystencjalizmie Sartre'a i Heideggera, filozofii analitycznej oraz hermeneutyce i postmodernizmie. Równolegle rozwijały się nowe dziedziny refleksji filozoficznej, takie jak współczesna antropologia filozoficzna, filozofia techniki analizująca wpływ rozwoju technologicznego na człowieka, oraz bioetyka zajmująca się moralnymi aspektami życia, śmierci i biotechnologii. Wykład przedstawi także sylwetki i koncepcje wpływowych myślicieli współczesnych, kształtujących dzisiejszą debatę filozoficzną w tych obszarach.

15. Podsumowanie i przyszłość filozofii
Podsumowanie wykładu ukaże wewnętrzną ciągłość problemów filozoficznych przewijających się przez całą historię myśli: od pytania o arche u Jonów po pytanie o istotę życia u filozofów przełomu XIX i XX wieku. Zostanie podkreślone, w jaki sposób zmieniały się metody i konteksty rozwiązywania tych samych fundamentalnych pytań o byt, poznanie i wartości. Na zakończenie omówiona zostanie rola filozofii wobec współczesnych wyzwań, takich jak rozwój sztucznej inteligencji, globalizacja oraz przemiany kulturowe i społeczne XXI wieku.