Rośliny w życiu i środowisku człowieka 2600-OG-RZSC

Zostaną omówione kolejno zagadnienia z dziedziny archeobotaniki, etnobotaniki i synantropizacji roślinności. Zastosowanie analiz właściwości ekologicznych gatunków roślin na podstawie szczątków odnajdywanych w wykopaliskach archeologicznych do rekonstruowania warunków panujących w dawnym środowisku człowieka w starożytności i średniowieczu. Zostaną przedstawione różne formy wykorzystywania roślin przez człowieka, zmiany w roślinności wywołanych jego działalnością, ewolucja gatunków uprawnych i synantropijnych oraz wpływ środowiska przyrodniczego i dostępnych zasobów roślinnych na rozwój cywilizacji ludzkich. Omówiona również zostanie współczesna problematyka koegzystencji świata roślin i człowieka: pozyskiwanie ze stanu dzikiego, rolnictwo, rośliny transgeniczne i ochrona bioróżnorodności szaty roślinnej w aspekcie szybko rosnącej populacji człowieka. Zaliczenie na podstawie obecności i przesłanej pracy pisemnej na wybrane zagadnienie z zakresu archeobotaniki, etnobotaniki i synantropizacji szaty roślinnej.
1. Przedmiot, historia i zadania archeobotaniki.
2. Szczątki roślin jako materiał źródłowy w archeobotanice.
3. Rodzaj stanowiska archeologicznego a typ materiału roślinnego.
4. Datowanie szczątków roślinnych zachowanych na stanowiskach archeologicznych.
5. Zarys historii wybranych roślin upranych i synantropijnych.
6. Metody badań terenowych i laboratoryjnych: zbieranie materiału, laboratoryjne analizy karpologiczne i pyłkowe, rozpoznawanie organów spichrzowych roślin jako źródło pożywienia, zastosowanie analizy fitolitów, okrzemek i ziaren skrobii.
7. Interpretacja wyników badań archeobotanicznych: rekonstrukcja zbiorowisk roślinnych, rekonstrukcja procesów gospodarczych na podstawach botanicznych.
8. Znaczenie wyników badań archeobotanicznych dla innych dyscyplin naukowych.
9. Przedmiot, historia i zadania etnobotaniki.
10. Użytkowanie roślin leczniczych.
11. Użytkowanie roślin pokarmowych.
12. Użytkowanie roślin włókienniczych.
13. Użytkowanie roślin barwierskich.
14. Użytkowanie roślin obrzędowych i halucynogennych.
15. Dokumentowanie zapomnianego lub rzadko spotykanego użytkowania roślin i sposobów uprawy, tzw. roślin głodowych, a także wiedzy o roślinach we współczesnych społeczeństwach.
16. Dynamika występowania gatunków synantropijnych – migracje historyczne i współczesne
17. Miasto jako szczególny układ siedlisk antropogenicznych i biocenoz synantropijnych
18. Problem roślin inwazyjnych i transgenicznych.
19. Specyfika florystyczna wybranych siedlisk antropogenicznych: siedliska ruderalne, rośliny szczelin murów, dachów, schodów, płyt chodnikowych i asfaltu, rośliny hałd pogórniczych i poprzemysłowych, rośliny wydepczysk, przydroży, poboczy ulic i autostrad, rośliny torowisk kolejowych i tramwajowych, rośliny wysypisk śmieci, rośliny portów, dworców, otoczenia elewatorów i młynów, upraw zbożowych i okopowych, chwasty upraw roślin pastewnych i przemysłowych, relikty dawnych upraw, rośliny rodzime i obce uprawiane współcześnie i dziczejące.
20. Klasyfikacja zbiorowisk synantropijnych i wybranych zbiorowisk półnaturalnych.
21. Problematyka wyżywienia rosnącej populacji ludzkiej i zachowania bioróżnorodności w krajobrazie kulturowym.

Literatura podstawowa:
1. Lityńska-Zając M., Wasylikowa K. 2005. Przewodnik do badań archeobotanicznych. Vademecum Geobotanicum J. B. Faliński (red. serii). Sorus. Poznań. ss. 563.
2. Łuczaj Ł. 2011. Dziko rosnące rośliny jadalne użytkowane w Polsce od połowy XIX w. do czasów współczesnych. Etnobiologia Polska, 1: 57-125.
3. Sudnik-Wójcikowska B. 2011. Flora Polski. Rośliny synantropijne. Multico. Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
4. Matuszkiewicz W. 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Vademecum Geobotanicum 3. PWN, Warszawa.
5. Weiner J., 2008, Życie i ewolucja biosfery. Podręcznik ekologii ogólnej. PWN, Warszawa.
6. Marek Styczyński, Etnobotanika: stara, nowa droga. Dzikie Życie 2010
7. Numery dostępnego on-line czasopisma Etnobiologia Polska: www.etnobiologia.com
8. Pearsall, D.M. (2015). Paleoethnobotany: a handbook of procedures. Left Coast Press.
9. Marston, J.M.; d'Alpoim Guedes, J.; Warinner, C. (2014). Paleoethnobotanical Method and Theory in the Twenty-First Century. In Marston, J.M.; d'Alpoim Guedes, J.; Warinner, C. (eds.). Method and theory in paleoethnobotany. University Press of Colorado.
10. Christine Ann Hastorf; Virginia S. Popper, eds. (1988). Current paleoethnobotany: analytical methods and cultural interpretations of archaeological plant remains. University of Chicago Press.
11. Zohary, D.; Hopf, M.; Weiss, E. (2012). Domestication of plants in the Old World: the origin and spread of domesticated plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin. Oxford University Press.
Literatura uzupełniająca:
1. Sara Benetowa, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Warszawa 1936.
2. Mateusz Zięborak, Rola muchomora czerwonego w kulturach plemiennych dawnej Syberii, Wrocław 2006
3. Okres Wędrówek Ludów w dorzeczu Odry i Wisły: http://www.mpov.uw.edu.pl/pl/
4. https://ogrod.uj.edu.pl/edukacja/materialy-do-pobrania
5. The International Workgroup for Palaeoethnobotany: http://www.archaeobotany.org/
6. Association for Environmental Archaeology: https://envarch.net/
7. https://historicengland.org.uk/research/methods/archaeology/archaeobotany/
8. Native American Ethnobotany - a database of foods, drugs, dyes and fibers of native american peoples, Derived from Plants: http://naeb.brit.org/

Brak.