Początki piśmiennictwa Słowian 2517-s1LS1Z-PPS

Zajęcia z przedmiotu „Początki piśmiennictwa Słowian” obejmują następujące zagadnienia:
1. Narodziny słowiańskiego piśmiennictwa. Język scs. jako najstarszy literacki język Słowian [(a) powstanie języka scs.; przyczyny i przebieg misji wielkomorawskiej; liturgia słowiańska w okresie postcyrylometodejskim; (b) język scs. w grupie języków indoeuropejskich: pojęcie prajęzyka i rodziny językowej (język pie., ie. rodziny i grupy językowe; podział języków ie. na grupy „kentum” i „satem”); język ps. i metody jego rekonstrukcji; przydatność form scs. dla rekonstrukcji postaci ps.; rozpad wspólnoty ps. i wyłanianie się słowiańskich zespołów językowych; problem ojczyzny (dialektu wyjściowego) języka scs. i jego nazwy; (c) stadia rozwojowe języka scs.; pojęcie kanonu scs.; regionalne odmianki języka scs. i ich główne cechy; pojęcie redakcji cs.; (d) zabytki scs., główne linie podziału – podział ze względu na użyty alfabet; podział ze względu na treść i przeznaczenie].
2. Scs. alfabety. Zasób scs. samogłosek i spółgłosek i ich pochodzenie [(a) historia scs. pisma (czy istniało pismo pogańskich Słowian?; jaki alfabet został stworzony przez Konstantyna-Cyryla – różnice w poglądach i ich argumentacja; dowody Šafařika na starszeństwo głagolicy/dowody Istrina na starszeństwo cyrylicy; dalsze losy głagolicy i cyrylicy); (b) zasady czytania liter cyrylskich; (c) zewnętrzna strona tekstów (podział tekstów ze względu na użyty materiał – rękopisy, inskrypcje, gramoty; zdobnictwo zabytków i rodzaje pisma – ustaw, półustaw, skoropis); (d) scs. system wokaliczny i konsonantyczny; pochodzenie ps. samogłosek (prawo wiązania iloczasu z barwą, prawo sylab otwartych; uprzednianie samogłosek tylnych po spółgłoskach palatalnych jako wynik działania prawa korelacji palatalności); kontynuanty samogłosek nosowych i jat’ we współczesnych językach słowiańskich].
3. Odzwierciedlenie palatalizacji spółgłosek tylnojęzykowych w formach scs. jako główny przejaw działania prawa korelacji palatalności [zjawisko palatalizacji: I, II, III – istota, kierunek zmian, wynik, różnice dialektyczne].
4. Użycie rzeczownika w zabytkach scs. – formy reprezentatywne dla określonych typów deklinacyjnych; formy uzewnętrzniające wpływy między- i wewnątrzdeklinacyjne [kryteria podziału na deklinacje: wg pie. i ps. tematu/wg rodzaju; cechy charakterystyczne poszczególnych typów deklinacyjnych: temat, rodzaj, końcówka N i G sg.; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach rzeczownikowych; przesunięcia w obrębie deklinacji na –o– i –jo– oraz na –a– i –ja– jako skutek palatalizacji III; pochodzenie tzw. wtórnych końcówek rzeczownika; wybrane przykłady zmian historycznych w zakresie odmiany rzeczownika].
5. Odzwierciedlenie zmian fonetycznych w grupach z j i w grupie kt’(gt’) w formach scs. [połączenia j z samogłoskami, połączenia j ze spółgłoskami – palatalizacja przez jotę; zjawisko epentezy jako szczególny przypadek palatalizacji przez jotę; palatalizacja grupy kt’(gt’); współczesne słowiańskie kontynuanty dawnych grup spółgłosek z j oraz grupy kt’ (gt’)].
6. Użycie czasownika w czasie teraźniejszym/przyszłym prostym w trybie oznajmującym w zabytkach scs. – formy reprezentatywne dla poszczególnych typów koniugacyjnych [kryteria podziału na koniugacje – podział nadrzędny: wg tematu praes.; podział podrzędny – tzw. klasy czasownika: wg tematu inf.; podział wg Leskiena a podział wg Lehra-Spławińskiego; przegląd końcówek osobowych w poszczególnych typach koniugacyjnych; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach czasu teraźniejszego trybu oznajmującego; wybrane przykłady zmian historycznych w zakresie czasu teraźniejszego trybu oznajmującego].
7. Użycie form trybu rozkazującego w zabytkach scs. [formy syntetyczne i analityczne imperativu; charakterystyczne przyrostki i partykuły; pochodzenie i związek z przynależnością koniugacyjną czasownika; przegląd „końcówek”; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach imperativu; wariantywność form; współczesny słowiański rozkaźnik].
8. Użycie zaimka w zabytkach scs. [zaimki nierodzajowe i rodzajowe; typy zaimków nierodzajowych: osobowe, zwrotny, pytające, nieokreślone; formy enklityczne zaimków: 1. i 2. os. oraz zwrotnego; typy zaimków rodzajowych: wskazujące, pytające, względne, dzierżawcze, nieokreślone; przynależność do podstawowych wzorów odmiany (tj. wg tematów miękkich, wg tematów twardych) oraz do tzw. odmiany mieszanej; zmiany fonetyczne na granicy: przyimek + zaimek; przykłady archaicznych form zaimków we współczesnych językach słowiańskich].
9. Użycie przymiotnika w zabytkach scs. [formy odmiany prostej, tzw. rzeczownikowej a formy odmiany złożonej, tzw. zaimkowej; różnice strukturalne, znaczeniowe i składniowe między formami niezłożonymi i złożonymi; zmiany w złożonej odmianie przymiotnika – zanik joty interwokalicznej, asymilacja samogłosek, kontrakcja, haplologia, wyrównania analogiczne; stopniowanie regularne i nieregularne; charakterystyczne przyrostki stopnia wyższego; syntetyczne i analityczne formy stopnia najwyższego; scs. a współczesne słowiańskie formy przymiotnika w stopniu równym, wyższym i najwyższym].
10. Użycie liczebnika w zabytkach scs. [liczebniki: główne, porządkowe, zbiorowe; charakterystyka poszczególnych typów; przegląd końcówek; zasady łączenia liczebnika z rzeczownikiem – składnia zgody lub rządu; przykłady zmian w zakresie form liczebnika].
11. Odzwierciedlenie zmian w zakresie samogłosek jerowych, grup przestawkowych i sonantów w formach scs. [pochodzenie i rozwój jerów; pozycja mocna i słaba; pozycja napięta; redukcja i wokalizacja jerów; przypadki asymilacji jerów; rozwój grup przestawkowych: nagłosowych i śródgłosowych; uzależnienie zmiany w grupach nagłosowych od intonacji; odstępstwa od przestawki; pochodzenie i rozwój sonantów; sonanty a zwykłe połączenia samogłosek jerowych ze spółgłoskami płynnymi; współczesne słowiańskie kontynuanty jerów, grup przestawkowych i sonantów ].
12. Użycie form czasów przeszłych prostych w zabytkach scs. – imperfektu i aorystu [znaczenie, struktura, funkcja, stosunek do innych czasów w językach słowiańskich i niesłowiańskich; formy imperfektu utworzone od czasowników reprezentujących różne typy koniugacyjne; 3 typy aorystu – asygmatyczny, sygmatyczny I, sygmatyczny II tworzone od czasowników różnych koniugacji; odzwierciedlenie procesów fonetycznych w formach imperfektu i/lub aorystu: i, u, r, k (g) + s + A ≥ x lub A + s + A ≥ x, palatalizacja I, wzdłużenie samogłosek rdzennych, uproszczenia grup spółgłoskowych, ściągnięcia samogłosek; stopień zachowawczości imperfektu i aorystu we współczesnych językach słowiańskich].
13. Użycie form imiesłowów w zabytkach scs. [imiesłowy czynne – charakterystyka poszczególnych typów: part. praes. act., part. praet. act. I, part. praet. act II – struktura, zasady tworzenia, odmiana, znaczenie, pełnione funkcje; imiesłowy bierne – charakterystyka poszczególnych typów: part. praes. pass., part. praet. pass. – budowa, tworzenie, znaczenie, pełnione funkcje, odmiana; stopień zachowawczości dawnych imiesłowów we współczesnych językach słowiańskich].
14. Użycie czasownikowych form złożonych w zabytkach scs. [perfectum, plusquamperfectum, futurum I i II, conditionalis, passivum – budowa, znaczenie; stopień ich zachowawczości we współczesnych językach słowiańskich].
15. Ważniejsze konstrukcje składniowe poświadczone w zabytkach scs. (składnia zgody wg znaczenia w związku głównym, forma orzecznika, dopełnienie sprawcy, przydawka celownikowa, podwójny biernik, miejscownik bezprzyimkowy, dativus absolutus, dativus cum infinitivo, accusativus cum infinitivo, supinum – struktura, znaczenie].
16. Osobliwości fonetyki, morfologii i składni języka scs. – podsumowanie [powtórzenie i utrwalenie wiadomości].

Zajęcia z przedmiotu „Początki piśmiennictwa Słowian” obejmują następujące zagadnienia:
1. Narodziny słowiańskiego piśmiennictwa. Język scs. jako najstarszy literacki język Słowian [(a) powstanie języka scs.; przyczyny i przebieg misji wielkomorawskiej; liturgia słowiańska w okresie postcyrylometodejskim; (b) język scs. w grupie języków indoeuropejskich: pojęcie prajęzyka i rodziny językowej (język pie., ie. rodziny i grupy językowe; podział języków ie. na grupy „kentum” i „satem”); język ps. i metody jego rekonstrukcji; przydatność form scs. dla rekonstrukcji postaci ps.; rozpad wspólnoty ps. i wyłanianie się słowiańskich zespołów językowych; problem ojczyzny (dialektu wyjściowego) języka scs. i jego nazwy; (c) stadia rozwojowe języka scs.; pojęcie kanonu scs.; regionalne odmianki języka scs. i ich główne cechy; pojęcie redakcji cs.; (d) zabytki scs., główne linie podziału – podział ze względu na użyty alfabet; podział ze względu na treść i przeznaczenie].
2. Scs. alfabety. Zasób scs. samogłosek i spółgłosek i ich pochodzenie [(a) historia scs. pisma (czy istniało pismo pogańskich Słowian?; jaki alfabet został stworzony przez Konstantyna-Cyryla – różnice w poglądach i ich argumentacja; dowody Šafařika na starszeństwo głagolicy/dowody Istrina na starszeństwo cyrylicy; dalsze losy głagolicy i cyrylicy); (b) zasady czytania liter cyrylskich; (c) zewnętrzna strona tekstów (podział tekstów ze względu na użyty materiał – rękopisy, inskrypcje, gramoty; zdobnictwo zabytków i rodzaje pisma – ustaw, półustaw, skoropis); (d) scs. system wokaliczny i konsonantyczny; pochodzenie ps. samogłosek (prawo wiązania iloczasu z barwą, prawo sylab otwartych; uprzednianie samogłosek tylnych po spółgłoskach palatalnych jako wynik działania prawa korelacji palatalności); kontynuanty samogłosek nosowych i jat’ we współczesnych językach słowiańskich].
3. Odzwierciedlenie palatalizacji spółgłosek tylnojęzykowych w formach scs. jako główny przejaw działania prawa korelacji palatalności [zjawisko palatalizacji: I, II, III – istota, kierunek zmian, wynik, różnice dialektyczne].
4. Użycie rzeczownika w zabytkach scs. – formy reprezentatywne dla określonych typów deklinacyjnych; formy uzewnętrzniające wpływy między- i wewnątrzdeklinacyjne [kryteria podziału na deklinacje: wg pie. i ps. tematu/wg rodzaju; cechy charakterystyczne poszczególnych typów deklinacyjnych: temat, rodzaj, końcówka N i G sg.; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach rzeczownikowych; przesunięcia w obrębie deklinacji na –o– i –jo– oraz na –a– i –ja– jako skutek palatalizacji III; pochodzenie tzw. wtórnych końcówek rzeczownika; wybrane przykłady zmian historycznych w zakresie odmiany rzeczownika].
5. Odzwierciedlenie zmian fonetycznych w grupach z j i w grupie kt’(gt’) w formach scs. [połączenia j z samogłoskami, połączenia j ze spółgłoskami – palatalizacja przez jotę; zjawisko epentezy jako szczególny przypadek palatalizacji przez jotę; palatalizacja grupy kt’(gt’); współczesne słowiańskie kontynuanty dawnych grup spółgłosek z j oraz grupy kt’ (gt’)].
6. Użycie czasownika w czasie teraźniejszym/przyszłym prostym w trybie oznajmującym w zabytkach scs. – formy reprezentatywne dla poszczególnych typów koniugacyjnych [kryteria podziału na koniugacje – podział nadrzędny: wg tematu praes.; podział podrzędny – tzw. klasy czasownika: wg tematu inf.; podział wg Leskiena a podział wg Lehra-Spławińskiego; przegląd końcówek osobowych w poszczególnych typach koniugacyjnych; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach czasu teraźniejszego trybu oznajmującego; wybrane przykłady zmian historycznych w zakresie czasu teraźniejszego trybu oznajmującego].
7. Użycie form trybu rozkazującego w zabytkach scs. [formy syntetyczne i analityczne imperativu; charakterystyczne przyrostki i partykuły; pochodzenie i związek z przynależnością koniugacyjną czasownika; przegląd „końcówek”; odzwierciedlenie procesów palatalizacyjnych w formach imperativu; wariantywność form; współczesny słowiański rozkaźnik].
8. Użycie zaimka w zabytkach scs. [zaimki nierodzajowe i rodzajowe; typy zaimków nierodzajowych: osobowe, zwrotny, pytające, nieokreślone; formy enklityczne zaimków: 1. i 2. os. oraz zwrotnego; typy zaimków rodzajowych: wskazujące, pytające, względne, dzierżawcze, nieokreślone; przynależność do podstawowych wzorów odmiany (tj. wg tematów miękkich, wg tematów twardych) oraz do tzw. odmiany mieszanej; zmiany fonetyczne na granicy: przyimek + zaimek; przykłady archaicznych form zaimków we współczesnych językach słowiańskich].
9. Użycie przymiotnika w zabytkach scs. [formy odmiany prostej, tzw. rzeczownikowej a formy odmiany złożonej, tzw. zaimkowej; różnice strukturalne, znaczeniowe i składniowe między formami niezłożonymi i złożonymi; zmiany w złożonej odmianie przymiotnika – zanik joty interwokalicznej, asymilacja samogłosek, kontrakcja, haplologia, wyrównania analogiczne; stopniowanie regularne i nieregularne; charakterystyczne przyrostki stopnia wyższego; syntetyczne i analityczne formy stopnia najwyższego; scs. a współczesne słowiańskie formy przymiotnika w stopniu równym, wyższym i najwyższym].
10. Użycie liczebnika w zabytkach scs. [liczebniki: główne, porządkowe, zbiorowe; charakterystyka poszczególnych typów; przegląd końcówek; zasady łączenia liczebnika z rzeczownikiem – składnia zgody lub rządu; przykłady zmian w zakresie form liczebnika].
11. Odzwierciedlenie zmian w zakresie samogłosek jerowych, grup przestawkowych i sonantów w formach scs. [pochodzenie i rozwój jerów; pozycja mocna i słaba; pozycja napięta; redukcja i wokalizacja jerów; przypadki asymilacji jerów; rozwój grup przestawkowych: nagłosowych i śródgłosowych; uzależnienie zmiany w grupach nagłosowych od intonacji; odstępstwa od przestawki; pochodzenie i rozwój sonantów; sonanty a zwykłe połączenia samogłosek jerowych ze spółgłoskami płynnymi; współczesne słowiańskie kontynuanty jerów, grup przestawkowych i sonantów ].
12. Użycie form czasów przeszłych prostych w zabytkach scs. – imperfektu i aorystu [znaczenie, struktura, funkcja, stosunek do innych czasów w językach słowiańskich i niesłowiańskich; formy imperfektu utworzone od czasowników reprezentujących różne typy koniugacyjne; 3 typy aorystu – asygmatyczny, sygmatyczny I, sygmatyczny II tworzone od czasowników różnych koniugacji; odzwierciedlenie procesów fonetycznych w formach imperfektu i/lub aorystu: i, u, r, k (g) + s + A ≥ x lub A + s + A ≥ x, palatalizacja I, wzdłużenie samogłosek rdzennych, uproszczenia grup spółgłoskowych, ściągnięcia samogłosek; stopień zachowawczości imperfektu i aorystu we współczesnych językach słowiańskich].
13. Użycie form imiesłowów w zabytkach scs. [imiesłowy czynne – charakterystyka poszczególnych typów: part. praes. act., part. praet. act. I, part. praet. act II – struktura, zasady tworzenia, odmiana, znaczenie, pełnione funkcje; imiesłowy bierne – charakterystyka poszczególnych typów: part. praes. pass., part. praet. pass. – budowa, tworzenie, znaczenie, pełnione funkcje, odmiana; stopień zachowawczości dawnych imiesłowów we współczesnych językach słowiańskich].
14. Użycie czasownikowych form złożonych w zabytkach scs. [perfectum, plusquamperfectum, futurum I i II, conditionalis, passivum – budowa, znaczenie; stopień ich zachowawczości we współczesnych językach słowiańskich].
15. Ważniejsze konstrukcje składniowe poświadczone w zabytkach scs. (składnia zgody wg znaczenia w związku głównym, forma orzecznika, dopełnienie sprawcy, przydawka celownikowa, podwójny biernik, miejscownik bezprzyimkowy, dativus absolutus, dativus cum infinitivo, accusativus cum infinitivo, supinum – struktura, znaczenie].
16. Osobliwości fonetyki, morfologii i składni języka scs. – podsumowanie [powtórzenie i utrwalenie wiadomości].

a. podstawowa:
1. Bartula Cz., Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym, Warszawa 2011 (i starsze).
2. Friedelówna T., Łapicz Cz., Język staro-cerkiewno-słowiański, Toruń 2008.
3. Moszyński L., Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 2006.
b. uzupełniająca:
1. Хабургаев Г. А., Старославянский язык, Москва 1974.
2. Eldarov G., Święci Cyryl i Metody – ojcowie teologii słowiańskiej, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 45-54.
3. Истрин В. А., 1100 лет славянской азбуки, Москва 1963.
4. Kmietowicz F., Kiedy Kraków był „Trzecim Rzymem”, Białystok 1994.
5. Mańczak W., Pochodzenie języka staro-cerkiewno-słowiańskiego a Kodeks Zografski, 2006.
6. Mareš F. W., Pierwszy słowiański język literacki i początki piśmiennictwa słowiańskiego, Kraków 1994.
7. Moszyński L., Między patriarchatem w Konstantynopolu a arcybiskupstwem w Salzburgu, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 35-44.
8. Naumow A., Pasterze wiernych Słowian: święci Cyryl i Metody, Kraków 1985.
9. Paprocki H., Liturgiczny kult świętych Cyryla i Metodego w Rosyjskim Kościele Prawosławnym, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 89-93.
10. Stieber Z., Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich, Warszawa 2005.
11. Wójtowicz M., Początki pisma słowiańskiego, Poznań 2000.

a. podstawowa:
1. Bartula Cz., Podstawowe wiadomości z gramatyki staro-cerkiewno-słowiańskiej na tle porównawczym, Warszawa 2011 (i starsze).
2. Friedelówna T., Łapicz Cz., Język staro-cerkiewno-słowiański, Toruń 2008.
3. Moszyński L., Wstęp do filologii słowiańskiej, Warszawa 2006.
b. uzupełniająca:
1. Хабургаев Г. А., Старославянский язык, Москва 1974.
2. Eldarov G., Święci Cyryl i Metody – ojcowie teologii słowiańskiej, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 45-54.
3. Истрин В. А., 1100 лет славянской азбуки, Москва 1963.
4. Kmietowicz F., Kiedy Kraków był „Trzecim Rzymem”, Białystok 1994.
5. Mańczak W., Pochodzenie języka staro-cerkiewno-słowiańskiego a Kodeks Zografski, 2006.
6. Mareš F. W., Pierwszy słowiański język literacki i początki piśmiennictwa słowiańskiego, Kraków 1994.
7. Moszyński L., Między patriarchatem w Konstantynopolu a arcybiskupstwem w Salzburgu, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 35-44.
8. Naumow A., Pasterze wiernych Słowian: święci Cyryl i Metody, Kraków 1985.
9. Paprocki H., Liturgiczny kult świętych Cyryla i Metodego w Rosyjskim Kościele Prawosławnym, [w:] Cyryl i Metody – Apostołowie i Nauczyciele Słowian (Studia i dokumenty), cz. 1: Studia, red. J. S. Gajek, L. Górka, Lublin 1991, s. 89-93.
10. Stieber Z., Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich, Warszawa 2005.
11. Wójtowicz M., Początki pisma słowiańskiego, Poznań 2000.