Prowadzony w cyklach: 2024/25Z, 2025/26Z

Kod ISCED: 0232

Punkty ECTS: 3

Język: polski

Organizowany przez: Wydział Humanistyczny

Gramatyka opisowa języka polskiego 2506-s1POL2Z-GOJP-K

https://moodle.umk.pl/course/view.php?id=7178 (w cyklu 2024/25Z)
https://moodle.umk.pl/course/view.php?id=8506 (w cyklu 2025/26Z)

Język jest narzędziem komunikacji we wszystkich sferach życia społecznego. Gramatyka opisowa wyposaża w narzędzia analizy i syntezy wypowiedzi oficjalnych i nieoficjalnych, ustnych i pisemnych. Narzędzia te będą wykorzystane najpierw podczas studiów polonistycznych w ramach przedmiotów językoznawczych i literaturoznawczych, następnie w pracy zawodowej, np. nauczyciela, logopedy, redaktora, korektora, pracownika administracji, mediów, instytucji kultury i edukacji.

Przedmiotem nauczania w pierwszym semestrze drugiego roku studiów jest fleksja współczesnego języka polskiego. Dział ten kontynuuje czterosemestralne rozważania nad strukturą gramatyczną współczesnej polszczyzny. Warunkiem koniecznym uczestnictwa w zajęciach jest uzyskanie zaliczenia z działów gramatyki opisowej nauczanych na I roku studiów. Fleksja stanowi rdzeń gramatycznej struktury polszczyzny jako języka fleksyjnego. Do zrozumienia jej mechanizmów wymagana jest wiedza z zakresu fonetyki i fonologii, zagadnień ogólnych morfologii oraz słowotwórstwa. Z kolei opanowanie zasad fleksji stanowi natomiast fundament dla analizy składniowej.

Zajęcia z fleksji są realizowane w dwóch formach dydaktycznych: wykładu i konwersatorium. Ich celem jest zapoznanie studentów z zasadami funkcjonowania systemu fleksyjnego współczesnej polszczyzny. W trakcie wykładu są prezentowane pojęcia i terminy z zakresu fleksji, klasyfikacje gramatyczne leksemów, repertuar kategorii fleksyjnych i selektywnych różnych części mowy, relacje między formą a funkcją w systemie fleksyjnym, w tym zjawiska z pogranicza fleksji i derywacji, a także metody analizy fleksyjnej. Treści wykładu są ściśle skorelowane z problematyką konwersatorium, którego celem jest wyrobienie u studentów umiejętności identyfikowania form wyrazowych leksemów polskich, określania typów form wyrazowych oraz praktycznej analizy form fleksyjnych występujących w tekstach współczesnej polszczyzny.

W cyklu 2024/25Z:

Na cykl zajęć z fleksji współczesnego języka polskiego składa się wykład i konwersatorium. Celem kursu jest:
1. Nauczenie studentów zasad opisu fleksyjnego polskich leksemów odmiennych.
2. Pomoc w opanowaniu przez nich podstawowych pojęć i terminów oraz nowszych metod opisu deklinacji i koniugacji, a ponadto, nabycie umiejętności stosowania tych metod w praktycznej analizie współczesnych tekstów polskich.

Treści:
1. Przedmiot i zakres fleksji. Problem wyróżniania klas części mowy (pojęcie słowa, formy wyrazowej i leksemu, cechy dystynktywne leksemów decydujące o przynależności do klas części mowy, problemy szkolnego opisu części mowy, problemy dyskusyjne klasyfikacji leksemów)
2. Kategoria gramatyczna jako opozycja w zbiorze form wyrazowych (kategoria gramatyczna fleksyjna i selektywna, pojęcie paradygmatu, paradygmat kompletny i defektywny).
3. Pojęcie i zakres deklinacji. Funkcje końcówek i alternacji w tematach rzeczownikowych. Zjawisko synkretyzmu i supletywizmu form fleksyjnych.
4. Rodzaj jako kategoria klasyfikująca (selektywna) i fleksyjna. Problem wyróżniania klas rodzajowych i przypisywania wartości kategorii rodzaju.
5. Deklinacja rzeczownikowa. Kategorie gramatyczne rzeczownika i ich wartości (charakterystyka funkcjonalna). Zasady repartycji końcówek równoległych w odmianie rzeczowników. Osobliwości w odmianie rzeczownika.
6. Odmiana zaimków rzeczownych i liczebników. Deklinacja przymiotników (kategoria stopnia).
7. Wprowadzenie do koniugacji. Zasób kategorii gramatycznych czasowników. Paradygmaty czasowników właściwych i niewłaściwych.
8.Koniugacja: problem granicy między tematem i końcówką w formach osobowych czasu teraźniejszego - jednolitość końcówek i rozmaitość tematów (przyrostki tematyczne). Regularność relacji między różnymi postaciami tematów.
9.Typy budowy morfologicznej form czasownikowych: fleksyjne, aglutynacyjne i analityczne. Formy zbudowane na tematach czasu teraźniejszego i przeszłego.
10.Grupy koniugacyjne czasowników według J. Tokarskiego.
11. Polszczyzna jako język fleksyjny.

W cyklu 2025/26Z:

Celem konwersatorium w trzecim semestrze kursu gramatyki jest nabycie umiejętności stosowania wiedzy z zakresu fleksji języka polskiego i stosowanych metod opisu w praktycznej analizie współczesnych tekstów polskich.

Szczegółowo omawiane są następujące zagadnienia: identyfikowanie form wyrazowych leksemów polskich, identyfikowanie tematów i wykładników odmienności w paradygmatach leksemów, klasyfikowanie wyrażeń współczesnej polszczyzny do klas części mowy; opis fleksyjny form wyrazowych leksemów odmiennych (ustalanie wartości kategorii gramatycznych), przyporządkowywanie leksemów rzeczownikowych do klas rodzajowych, różnicowanie czasowników niedokonanych i dokonanych oraz ich paradygmatów, ustalanie przynależności rzeczowników do typów deklinacyjnych, ustalanie zasad doboru końcówek w odmianie rzeczowników, określanie typów współczesnych polskich form wyrazowych, opis polszczyzny jako języka fleksyjnego.

Całkowity nakład pracy studenta

Student za zaliczenie konwersatorium uzyskuje 3 punkty ECTS: 1) Godziny realizowane przy bezpośrednim udziale nauczyciela akademickiego - 30 godzin konwersatorium (1,2 punkt ECTS). 2) Godziny realizowane przy bezpośrednim udziale nauczyciela akademickiego w ramach indywidualnych konsultacji - 15 godzin (0,6 ECTS). 3) Godziny realizowane samodzielnie przez studenta w ramach przygotowywania się do zajęć oraz do zaliczenia konwersatorium - 30 godzin (1,2 ECTS).

Efekty uczenia się - wiedza

Na podstawie uczestnictwa w wykładzie i konwersatorium są uzyskiwane następujące efekty: W1: objaśnia podstawową terminologię związaną z fleksyjnym opisem polszczyzny - K_W01, K_W03; W2: opisuje mechanizmy fleksyjne języka polskiego, kryteria klasyfikacji leksemów i kategorie gramatyczne - K_W01, K_W02, K_W03.

Efekty uczenia się - umiejętności

Na podstawie uczestnictwa w wykładzie i konwersatorium są uzyskiwane następujące efekty: U1: analizuje dowolne formy wyrazowe pojawiające się we współczesnych tekstach polskich, w tym formy wielosegmentowe oraz ortograficzne konstrukcje składniowe - K_U01; U2: identyfikuje wybrane zjawiska regularne i nieregularne w polskiej fleksji – K_U01, K_U03, K_U04; U3: rozróżnia wypowiedzenia zgodne z zasadami systemu fleksyjnego polszczyzny i wypowiedzenia odbiegające od reguł systemowych – K_U01, K_U03, K_U04.

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

Na podstawie uczestnictwa w wykładzie i konwersatorium są uzyskiwane następujące efekty: K1: ma świadomość poziomu swojej wiedzy i umiejętności, rozumie potrzebę ciągłego dokształcania się i rozwoju - K_K01; K2: stosuje zdobytą wiedzę do rozwiązywania problemów językowych - K_K05, K_K08; K3: dzięki nabytym kompetencjom językowym jest przygotowany do sprawnego funkcjonowania w różnych grupach społecznych, w tym w środowisku zawodowym - K_K06, K_K07, K_K08.

Koordynatorzy przedmiotu

W cyklu 2025/26Z:

Iwona Kaproń-Charzyńska

W cyklu 2024/25Z:

Iwona Kaproń-Charzyńska
Marek Wiśniewski

Metody dydaktyczne

Zajęcia o charakterze teoretyczno-praktycznym.

Metody dydaktyczne eksponujące

- pokaz

Metody dydaktyczne podające

- pogadanka
- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne poszukujące

- obserwacji
- projektu
- ćwiczeniowa
- studium przypadku
- klasyczna metoda problemowa

Rodzaj przedmiotu

kanon (atrybut wycofany)

Wymagania wstępne

Konieczne jest wcześniejsze zaliczenie zajęć z gramatyki opisowej na I roku studiów.

Kryteria oceniania

Konwersatorium kończy się zaliczeniem na ocenę.

Warunkiem uzyskania zaliczenia jest:

1. Obecność na zajęciach (zgodnie z regulaminem studiów), przygotowanie do zajęć (w tym znajomość literatury przedmiotu) oraz aktywne w nich uczestnictwo – W1, W2, K1, K2.

2. Sprawdzian w formie pisemnej w trakcie semestru – U1, U2, U3, K1, K2.

3. Sprawdzian pisemny na koniec semestru - U1, U2, U3, K1, K2, K3.

Waga sprawdzianu końcowego: 3
Waga sprawdzianu pisemnego w trakcie semestru: 2

Skala ocen:

Bardzo dobry – 91-100%
Dobry plus – 81-90%
Dobry – 71-80%
Dostateczny plus – 61-70%
Dostateczny – 50-60%
Niedostateczny – mniej niż 50%

Bardzo dobry 4,51 – 5,0
Dobry plus 4,17 – 4,50
Dobry 3,84 – 4,16
Dostateczny plus 3,50 – 3,83
Dostateczny 3,0 – 3,49
Niedostateczny 2,0 – 2,99

Praktyki zawodowe

Brak

Literatura

PODSTAWOWA:

1. Bańko M., Wykłady z fleksji polskiej, Warszawa 2012.
Saloni Z., Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich, Język Polski LIV, 1974, z. 1, s. 3-13; z. 2., s. 93-101.
2. Saloni Z., Kategoria rodzaju we współczesnym języku polskim, [w:] Kategorie gramatyczne grup imiennych w języku polskim, Wrocław 1976, s. 52-64.
3. Saloni Z., Wstęp do koniugacji, Olsztyn, 2005.
4. Tokarski J., Fleksja polska, Warszawa 2002.
5. Słownik gramatyczny języka polskiego, red. Z. Saloni i inni, [onliine]: http://sgjp.pl/.
6. Wiśniewski M., Kaproń-Charzyńska I., Morfologia współczesnego języka polskiego. Zagadnienia ogólne. Słowotwórstwo, Toruń 2024.

UZUPEŁNIAJĄCA:

Awramiuk E., Systemowość polskiej homonimii międzyparadygmatycznej,
Białystok 1999.
Kosek I., Czerepowicka M., Przybyszewski S., Verbel. Słownik paradygmatów polskich frazeologizmów czasownikowych, [online:] https://uwm.edu.pl/verbel/.
Laskowski R., Zagadnienia ogólne morfologii. Podstawowe pojęcia fleksji. Kategorie morfologiczne języka polskiego - charakterystyka funkcjonalna, [w:] Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Warszawa 1998, s. 27-86 i 151-224.
Mańczak W., 1956, Ile rodzajów jest w polskim?, [w:] „Język Polski” XXXVI, Kraków, s. 116-121.
Saloni Z., 1992, Co istnieje, a co nie istnieje we fleksji polskiej, „Prace Filologiczne” XXXVII, Warszawa, s. 75-87.
Wielki słownik języka polskiego, red. P. Żmigrodzki, [online:] https://wsjp.pl/.
Wielki słownik języka polskiego. Zasady opracowania, zestawił P. Żmigrodzki, Kraków 2025 (rozdział 2.11. Odmiana, s. 58-70).

W cyklu 2024/25Z:

PODSTAWOWA:
M. Bańko, 2002, Wykłady z fleksji polskiej, Warszawa.
D. Buttler, H. Kurkowska, H. Satkiewicz, 1973, Kultura języka polskiego, Zagadnienia poprawności gramatycznej, Warszawa 1973, cz. 3. Odmiana wyrazów, s. 124-300.
A. Bogusławski, 1976, O zasadach rejestracji jednostek języka, [w:] „Poradnik Językowy”, z. 8.
B. Dunaj, 1979, Zarys morfonologii współczesnej polszczyzny, Kraków.
Gramatyka opisowa. Materiały do ćwiczeń. Seria druga. Opracowania, skrypt UW 1996, pod red. D. Kopcińskiej, wyd. 3. rozszerzone, Warszawa, rozdz. Fleksja, s. 86-163 oraz Aneks, s. 217-226.
B. Klebanowska, 1987, Kategorie gramatyczne w GWJP, [w:] Studia gramatyczne VIII, Wrocław.
R. Laskowski, 1998, Zagadnienia ogólne morfologii. Podstawowe pojęcia fleksji. Kategorie morfologiczne języka polskiego - charakterystyka funkcjonalna, [w:] GWJP. Morfologia, red. R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel, Warszawa , wyd. 2., s. 27-86 i 151-224.
J. Tokarski, 1973 lub 2002, Fleksja polska, Warszawa.
Z. Saloni, 1974, Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich, Język Polski LIV, z. 1, s. 3-13; z. 2., s. 93-101.
Z. Saloni, 1976, Kategoria rodzaju we współczesnym języku polskim, [w:] Kategorie gramatyczne grup imiennych w języku polskim, Wrocław, s. 52-64.
Z. Saloni, 2000, Wstęp do koniugacji, Olsztyn.

DODATKOWA:
R. Laskowski, 1981, Części mowy problem syntaktyczny czy morfologiczny?, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 2”, Łódź.
R. Laskowski, 1984, Funkcjonalna klasyfikacja leksemów: części mowy i kategorie imienne, [w:] Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Warszawa, s. 26-37 i 149-169
W. Mańczak, 1956, Ile rodzajów jest w polskim?, [w:] „Język Polski” XXXVI, Kraków, s. 116-121.
Z. Saloni, 1992, Co istnieje, a co nie istnieje we fleksji polskiej, „Prace Filologiczne” XXXVII, Warszawa, s. 75-87.

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 2506-s1POL2Z-GOJP-K w USOSweb