Gramatyka opisowa języka polskiego
2506-s1POL1Z-GOJP
Język jest narzędziem komunikacji we wszystkich sferach życia społecznego. Gramatyka opisowa wyposaża w narzędzia analizy i syntezy wypowiedzi oficjalnych i nieoficjalnych, ustnych i pisemnych. Narzędzia te będą wykorzystane najpierw podczas studiów polonistycznych w ramach przedmiotów językoznawczych i literaturoznawczych, następnie w pracy zawodowej, np. nauczyciela, logopedy, redaktora, korektora, pracownika administracji, mediów, instytucji kultury i edukacji.
Kurs gramatyki rozpoczyna blok zagadnień dotyczących struktury systemu językowego oraz zjawisk fonetycznych znamiennych dla współczesnej polszczyzny wraz z ich interpretacją fonologiczną. W trakcie konwersatorium studenci poznają hierarchiczną budowę systemu językowego, podstawowe pojęcia z zakresu fonetyki i fonologii, realizacje foniczne jednostek językowych w tekstach współczesnej polszczyzny.
|
W cyklu 2025/26Z:
Konwersatorium w pierwszym semestrze kursu gramatyki opisowej ma na celu zapoznanie studentów z budową systemu językowego, podstawowymi zagadnieniami z zakresu fonetyki i fonologii współczesnej polszczyzny w aspekcie teoretycznym i praktycznym.
Szczegółowo omawiane są następujące zagadnienia: system językowy, istota fonetyki; typy badań fonetycznych; cechy tekstów mówionych istotne z punktu widzenia systemu języka; głoska a fonem; budowa aparatu mowy; klasyfikacja głosek na podstawie kryteriów artykulacyjnych; podstawy artykulacyjnej typologii spółgłosek, samogłosek i półsamogłosek polskich; relacje między wymową a pisownią; utrwalanie tekstów mówionych za pomocą swoistego systemu notacyjnego zwanego transkrypcją fonetyczną; fonetyczna realizacja ortograficznych segmentów oznaczanych jako "ą" oraz "ę"; wymowa a zapis spółgłosek właściwych i ich grup w wygłosie, śródgłosie oraz na granicy wyrazów; istota asymilacji głoskowych i ich typologia; typy opozycji fonologicznych; warianty fonemów; zjawiska prozodyczne we współczesnej polszczyźnie.
|
Całkowity nakład pracy studenta
Konwersatorium rozpoczyna kurs gramatyki opisowej na studiach polonistycznych. Za zaliczenie przedmiotu student otrzymuje 3 punkty ECTS:
1) Godziny realizowane przy bezpośrednim udziale nauczyciela akademickiego - 30 godzin konwersatorium (1,2 punkt ECTS).
2) Godziny realizowane przy bezpośrednim udziale nauczyciela akademickiego w ramach indywidualnych konsultacji - 15 godzin (0,6 ECTS).
3) Godziny realizowane samodzielnie przez studenta w ramach przygotowywania się do zajęć oraz do zaliczenia konwersatorium - 30 godzin (1,2 ECTS).
Efekty uczenia się - wiedza
Studentka/student:
W1: omawia budowę systemu językowego i objaśnia podstawową terminologię związaną z fonetycznym i fonologicznym opisem polszczyzny - K_W02, K_W03;
W2: charakteryzuje głoski i fonemy współczesnej polszczyzny - K_W01, K_W02;
W3: opisuje zjawiska prozodyczne charakterystyczne dla języka polskiego - K_W01, K_W02.
Efekty uczenia się - umiejętności
Studentka/student:
U1: interpretuje cechy artykulacyjne poszczególnych segmentów tekstów mówionych i potrafi wskazać odstępstwa od normy ortofonicznej - K_U01, K_U03;
U2: identyfikuje zmiany głoskowe w tekstach mówionych i ustala ich przyczyny - K_U01, K_U03;
U3: analizuje teksty mówione pod względem cech fonetycznych i prozodycznych - K_U01, K_U03, K_U04.
Efekty uczenia się - kompetencje społeczne
Studentka/student:
K1: ma świadomość poziomu swojej wiedzy i umiejętności, rozumie potrzebę ciągłego dokształcania się i rozwoju - K_K01;
K2: stosuje zdobytą wiedzę do rozwiązywania problemów językowych - K_K05, K_K08;
K3: dzięki nabytym kompetencjom językowym jest przygotowany do sprawnego funkcjonowania w różnych grupach społecznych, w tym w środowisku zawodowym - K_K06, K_K07, K_K08.
Koordynatorzy przedmiotu
W cyklu 2025/26Z: | W cyklu 2024/25Z: |
Metody dydaktyczne
W ramach konwersatorium stosowane są zasadniczo metody poszukujące, a w szczególności metody problemowe i ćwiczeniowe.
Metody dydaktyczne eksponujące
- pokaz
Metody dydaktyczne podające
- opis
- wykład konwersatoryjny
- pogadanka
Metody dydaktyczne poszukujące
- obserwacji
- doświadczeń
- ćwiczeniowa
- klasyczna metoda problemowa
Rodzaj przedmiotu
kanon (atrybut wycofany)
Wymagania wstępne
Moduł rozpoczynający cykl kształcenia językoznawczego, wskazana jest znajomość zagadnień z zakresu wiedzy nauki o języku z wcześniejszych etapów edukacji.
Kryteria oceniania
Zaliczenie modułu jest realizowane w kilku formach. Dodatkowo wiedza z tego zakresu jest egzekwowana w ramach egzaminu z gramatyki opisowej, który słuchacze zdają po II roku studiów.
Zajęcia kończą się zaliczeniem na ocenę.
Warunkiem uzyskania zaliczenia jest:
1. Obecność na zajęciach (zgodnie z regulaminem studiów), przygotowanie do zajęć (w tym znajomość literatury przedmiotu) oraz aktywne w nich uczestnictwo. K1.
2. Krótkie sprawdziany w formie pisemnej w trakcie semestru. W1, W2, W3, U1, U2, U3, K1, K2.
3. Sprawdzian pisemny na koniec semestru. W1, W2, W3, U1, U2, U3, K1, K2, K3.
Waga sprawdzianu końcowego: 3
Waga krótkiego sprawdzianu pisemnego w trakcie semestru: 1
Skala ocen:
Bardzo dobry – 91-100%
Dobry plus – 81-90%
Dobry – 71-80%
Dostateczny plus – 61-70%
Dostateczny – 50-60%
Niedostateczny – poniżej 50%
Bardzo dobry 4,51 – 5,0
Dobry plus 4,17 – 4,50
Dobry 3,84 – 4,16
Dostateczny plus 3,50 – 3,83
Dostateczny 3,0 – 3,49
Niedostateczny 2,0 – 2,99
Praktyki zawodowe
Literatura
LITERATURA PODSTAWOWA:
1. Grzegorczykowa R., Wstęp do językoznawstwa, Warszawa 2012.
2. Milewski T., Językoznawstwo, Warszawa 2009.
3. Wiśniewski M., Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 1997.
4. Wiśniewski M., Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego, Toruń 1999.
LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA:
Dukiewicz L., Sawicka I., Gramatyka współczesnego języka polskiego. Fonetyka i fonologia. Kraków 1995.
Dunaj B., Zasady poprawnej wymowy polskiej, Język Polski LXXXV, 2006, s. 161-172.
Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1994 (lub późniejsze).
Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław 1995 (lub późniejsze).
Karpowicz T., Kultura języka polskiego. Wymowa, ortografia, interpunkcja, Warszawa 2009.
Łuczyński E., Wiedza o języku polskim dla logopedów, Gdańsk 2015.
Madelska L., M. Witaszek-Samborska , Zapis fonetyczny. Zbiór ćwiczeń, Poznań 2015
Ostaszewska D., Tambor J., Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa 2008.
Rocławski B., Wybór materiałów do studiowania fonologii, fonetyki, fonotaktyki i fonostatystyki języka polskiego, Gdańsk 1979.
Szpyra-Kozłowska J., Wprowadzenie do współczesnej fonologii, Wyd. UMCS, Lublin 2002.
Tambor J., Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, ćwiczenia, Warszawa 2008.
Uwagi
|
W cyklu 2024/25Z:
I rok – ćwiczenia: harmonogram zajęć oraz sposobów egzekwowania wiedzy i umiejętności:
Data Tematyka Literatura
9.10.2023r. Omówienie organizacji zajęć, warunków zaliczenia przedmiotu. Istota fonetyki. Typy badań fonetycznych. Budowa aparatu mowy. Mowa a pismo. Ogólne zasady transkrypcji fonetycznej Zarys, s. 9-33;
Zadania, s. 29-36.
16.10.2023 r. Reguły dotyczące występowania i realizacji spółgłosek miękkich i zmiękczonych w wyrażeniach typu cicho, cilit, ziemia. Geminaty we współczesnej polszczyźnie.
Ćwiczenia w transkrybowaniu izolowanych wyrażeń typu Józek, chata; dzieci, panna. Zarys, s. 18-33;
Zadania, s. 41-58.
23.10. 2023 r. Pojęcie głoski. Ogólna klasyfikacja głosek na podstawie kryteriów artykulacyjnych. Podział spółgłosek na podstawie obserwacji typu i miejsca zapory. Zarys, s.
34-40 i 42-44;
Zadania, s.58-70.
6.11.2023 r. Podział spółgłosek polskich na podstawie obserwacji udziału środka języka w procesie artykulacji (twarde – miękkie - zmiękczone); ruchów języczka podniebienia miękkiego (ustne - nosowe) i układu wiązadeł głosowych (dźwięczne - bezdźwięczne).
Bezwzględnie kategorialne ubezdźwięcznienie obstruentów w wygłosie absolutnym. Morfologiczna motywacja pisowni tych segmentów. Harmonia obstruentów pod względem dźwięczności. Zarys, s.
40-42 – 44-45;
Zadania, s.36-40 oraz s. 41-58.
13.11.2023 r. Omówienie zasobu i cech artykulacyjnych polskich obstruentów (zwarto-wybuchowych; szczelinowych oraz zwarto-szczelinowych).
Zarys, s.
45-55;
Zadania, s. 36-70.
20.11.2023 r. Sonanty we współczesnej polszczyźnie. Omówienie kontekstów, w których następuje ubezdźwięcznienie półotwartych. Interpretacja przekrojów artykulacyjnych i omówienie zasad identyfikacji spółgłosek polskich na podstawie obserwacji przekrojów. Zarys, s.
55- 64;
Zadania, s. 36-70.
27.11.2023 r. Ogólna klasyfikacja niespółgłosek. Artykulacyjna istota samogłosek – kryteria ich klasyfikacji. Omówienie kontekstów, w których obserwuje się modyfikację artykulacji samogłosek. Zarys, s.
65- 76;
Zadania, s. 85-95.
4.12.2023 r. Problem nosowości samogłoskowej we współczesnej polszczyźnie. Omówienie reguł realizacji segmentów ortograficznie oznaczanych jako „ą” , „ę” lub grup typu „on + szczelinowa”, np.: dęby; kąt; inżynier; konferencja. Zarys, s.
65- 76;
Zadania, s. 71-85.
11.12.2023 r. Glajdy we współczesnej polszczyźnie – ich zasób i cechy artykulacyjne.
Omówienie zbioru zadań stanowiących pierwszą pracę domową z fonetyki. Scharakteryzowanie kryteriów, według których oceniane będą przesłane przez studentów odpowiedzi.
Zarys, s.
65- 76;
Zadania, s. 95-103.
18.12.2023 r. Istota współczesnych asymilacji głoskowych. Kryteria ich opisu i klasyfikacji. Szczegółowa charakterystyka samogłoskowych upodobnień pod względem nosowości. Zarys, s. 65- 76;
Zadania, s. 104-105 oraz 132-133.
8.1.2024 r. Istota bezwzględnie kategorialnej reguły dotyczącej harmonii obstruentów pod względem dźwięczności. Współczesne upodobnienia głoskowe pod względem dźwięczności.
Zarys, s.
65- 76;
Zadania, s.105-131.
15.1.2024 r. Omówienie kontekstów, w których możliwe są spółgłoskowe asymilacje pod względem miękkości lub miejsca artykulacji. Zarys, s. 65- 76;
Zadania, s. 134-144.
22.1.2024 r. Charakterystyka współczesnych polskich upodobnień głoskowych pod względem typu zapory. Omówienie kontekstów, w których afrykatyzacja uznawana jest za błąd fonetyczny.
Zarys, s. 65- 76;
Zadania, s.145-167.
29.1.2024 r. Powtórzenie wiadomości z fonetyki. Przygotowanie do sprawdzianu – omówienie zbioru zadań i kryteriów oceniania odpowiedzi.
5.2.2024 r. Sprawdzian wiedzy i umiejętności – pisany w trybie stacjonarnym w Col. Maius na zajęciach od 8.00 – 19.30 (grupa 1.) lub 9.45 – 11.15 (grupa 2.), s.315
O ocenie uzyskanej przez studenta na zaliczenie gramatyki opisowej po zimowym semestrze w roku akademickim 2023/2024 decydować będzie ocena uzyskana ze sprawdzianu.
|
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i
terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: