Relacje człowiek – zwierzę: kulturowe paradygmaty i ich dekonstrukcja 2500-OG-K-RCZ

Rewizja naukowych teorii i społecznych przekonań dotyczących zwierzęco – ludzkich relacji i wynikających stąd działań, jest efektem pro-zwierzęcego zwrotu humanistycznego i rozwoju humanistyki nieantropocentrycznej. W jej ramach, centralna, nadrzędna i dominująca wizja człowieka wobec innych bytów, zostaje zakwestionowana.
Na zajęciach, krytycznej refleksji poddane zostaną kulturowe procesy i mechanizmy myślowe, które na przestrzeni wieków ukształtowały dominujące do dziś, lecz podważane obecnie, paradygmaty bazujące na stosunkach władzy, zależności i hierarchii bytów. W tej retrospekcji, oprócz dominujących prądów myślowych i systemów wierzeniowych poszczególnych okresów dziejowych, pod uwagę wzięte zostaną ustalenia wypracowane przez etnologów i antropologów kulturowych na podstawie badań wśród tradycyjnych społeczności plemiennych. Poznamy zatem koncepcje dotyczące rytualnych postaw wobec zwierząt – np. w ramach praktyk szamanistycznych, wierzeń animistycznych i społeczności totemistycznych. Dowiemy się także, które elementy indygennych systemów wierzeniowych i związanych z nimi praktyk stanowią inspirację dla dzisiejszych propozycji rozumienia i badania relacji ludzko-zwierzęcych we współczesnej humanistyce. W bloku prezentującym propozycje najnowszych rozwiązań w tej dziedzinie, sporo miejsca zostanie poświęcone - akcentującej fundamentalne powiązania międzygatunkowe i preferującej podmiotowe ujmowanie bytów nieludzkich - etnografii wielogatunkowej, jej założeniom, alternatywnym metodom i efektom badań terenowych.

Rewizja naukowych teorii i społecznych przekonań dotyczących zwierzęco – ludzkich relacji i wynikających stąd działań, jest efektem pro-zwierzęcego zwrotu humanistycznego i rozwoju humanistyki nieantropocentrycznej. W jej ramach, centralna, nadrzędna i dominująca wizja człowieka wobec innych bytów, zostaje zakwestionowana.
Na zajęciach, krytycznej refleksji poddane zostaną kulturowe procesy i mechanizmy myślowe, które na przestrzeni wieków ukształtowały dominujące do dziś, lecz podważane obecnie, paradygmaty bazujące na stosunkach władzy, zależności i hierarchii bytów. W tej retrospekcji, oprócz dominujących prądów myślowych i systemów wierzeniowych poszczególnych okresów dziejowych, pod uwagę wzięte zostaną ustalenia wypracowane przez etnologów i antropologów kulturowych na podstawie badań wśród tradycyjnych społeczności plemiennych. Poznamy zatem koncepcje dotyczące rytualnych postaw wobec zwierząt – np. w ramach praktyk szamanistycznych, wierzeń animistycznych i społeczności totemistycznych. Dowiemy się także, które elementy indygennych systemów wierzeniowych i związanych z nimi praktyk stanowią inspirację dla dzisiejszych propozycji rozumienia i badania relacji ludzko-zwierzęcych we współczesnej humanistyce. W bloku prezentującym propozycje najnowszych rozwiązań w tej dziedzinie, sporo miejsca zostanie poświęcone - akcentującej fundamentalne powiązania międzygatunkowe i preferującej podmiotowe ujmowanie bytów nieludzkich - etnografii wielogatunkowej, jej założeniom, alternatywnym metodom i efektom badań terenowych.

Literatura podstawowa:
Bakke M., Miedzy nami zwierzętami. O emocjonalnych związkach miedzy ludźmi i innymi zwierzętami, „Teksty Drugie" 2007, nr 1-2.

Bird-David Nurit, Animism revisited: personhood, environment, and relational epistemology, Current Anthropology 40, 67-91.
Chymkowski Roman, Zwierzęta i antropologia kultury, Przegląd Humanistyczny 1, 2014, s. 35-44.
Haraway Donna, When species meet, University of Minnesota Press, 2008.
Ingold, Humanity and Animality, w: Ingold, T. (Ed.). (1993). Companion encyclopedia of anthropology : Humanity, culture and social life, s. 14-32.
Knight John, Human-Animal Relations, w: The International Encyclopedia of Anthropology. Ed. H. Callan 2018, s. 1-8.
Lejman Jacek, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej, Wyd. UMCS, Lublin 2008.
Tsing Anna, Unruly Edges: Mushrooms as Companion Species, Environmental Humanities 1 (2012), s. 141-154.

Literatura uzupełniająca
Douglas Mary, Obrzydliwości księgi kapłańskiej, w: Eadem, Czystość i zmaza, dowolne wydanie.
Harris Marvin, Matka krowa; Miłośnicy i przeciwnicy świń, w: Eadem, Krowy, świnie, wojny i czarownice, 2007, s. 14-61.
Hayward Eva, Fingeryeyes: Impressions of Cup Corals, Cultural Anthropology, Nov. 2010, Vol. 25. No. 4, Multispecies Ethnography s. 577-599.
Ingold Tim, Kultura i postrzeganie środowiska, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003.
Kohn Eduardo, How dogs dream, American Ethnologist, Feb. 2007, Vol. 34, No. 1, s. 3-24.
Lévi-Strauss Claude, Totemizm dzisiaj, dowolne wydanie.
Lowe Celia, Viral Clouds. Becoming H5N1 in Indonesia, Cultural Anthropology, Nov. 2010, Vol. 25. No. 4, Multispecies Ethnography, s. 625-649.
Serpell James, W towarzystwie zwierząt. Analiza związków ludzie-zwierzęta, przeł. A. Szczęsna, A. Alichniewicz, Warszawa 1999.
Singer Peter, Wyzwolenie zwierząt, przeł. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004.
Van Dooren Thom, Vultures and their people in India: Equity and Entanglement in the Time of Extinctions. Australian Humanities Review 2011 - Issue 50, s. 45-61.

Literatura podstawowa:
Bakke M., Miedzy nami zwierzętami. O emocjonalnych związkach miedzy ludźmi i innymi zwierzętami, „Teksty Drugie" 2007, nr 1-2.
Bird-David Nurit, Animism revisited: personhood, environment, and relational epistemology, Current Anthropology 40, 67-91.
Chymkowski Roman, Zwierzęta i antropologia kultury, Przegląd Humanistyczny 1, 2014, s. 35-44.
Grabowska Barbara, Zmiany relacji człowiek - zwierzę, czyli cena postępu, Kultura i Wartości nr 2(10), s. 105-120.
Haraway Donna, Manifest gatunków stowarzyszonych, w: A. Gajewska (red.), Teorie wywrotowe, Poznań 2012. http://ewa.home.amu.edu.pl/Haraway,%20Manifest%20gatunkow%20stowarzyszonych.pdf
Ingold, Humanity and Animality, w: Ingold, T. (Ed.). (1993). Companion encyclopedia of anthropology : Humanity, culture and social life, s. 14-32.
Knight John, Human-Animal Relations, w: The International Encyclopedia of Anthropology. Ed. H. Callan 2018, s. 1-8.
Lejman Jacek, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej, Wyd. UMCS, Lublin 2008.
Tsing Anna, Unruly Edges: Mushrooms as Companion Species, Environmental Humanities 1 (2012), s. 141-154.

Literatura uzupełniająca
Descola Philippe, Beyond Nature and Culture, Chicago 2013.
Douglas Mary, Obrzydliwości księgi kapłańskiej, w: Eadem, Czystość i zmaza, dowolne wydanie.
Haraway Donna, When species meet, University of Minnesota Press, 2008. (https://xenopraxis.net/readings/haraway_species.pdf)
Harris Marvin, Matka krowa; Miłośnicy i przeciwnicy świń, w: Eadem, Krowy, świnie, wojny i czarownice, 2007, s. 14-61.
Hayward Eva, Fingeryeyes: Impressions of Cup Corals, Cultural Anthropology, Nov. 2010, Vol. 25. No. 4, Multispecies Ethnography s. 577-599.
Ingold Tim, Kultura i postrzeganie środowiska, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003.
Kohn Eduardo, How dogs dream, American Ethnologist, Feb. 2007, Vol. 34, No. 1, s. 3-24.
Książek Joanna, Sztuką przyrody badanie : przypadek etnografii wielogatunkowej w "Salonie", w: Badanie środowiska przyrodniczego w naukach humanistycznych, społecznych i przyrodniczych, UMK 2024, s. 209-230.
Lévi-Strauss Claude, Totemizm dzisiaj, dowolne wydanie.
Lowe Celia, Viral Clouds. Becoming H5N1 in Indonesia, Cultural Anthropology, Nov. 2010, Vol. 25. No. 4, Multispecies Ethnography, s. 625-649.
Ruffles Hugh, Insectopedia, Vintege Books 2011.
Serpell James, W towarzystwie zwierząt. Analiza związków ludzie-zwierzęta, przeł. A. Szczęsna, A. Alichniewicz, Warszawa 1999.
Singer Peter, Wyzwolenie zwierząt, przeł. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 2004.
Van Dooren Thom, Vultures and their people in India: Equity and Entanglement in the Time of Extinctions. Australian Humanities Review 2011 - Issue 50, s. 45-61.

Lektura na zaliczenie (do wyboru):
Bekoff Marc, Manifest zwierząt. Sześć powodów, żeby okazywać więcej współczucia, Wyd. Marginesy 2010.
Gzyra Dariusz, Dziękuję za świńskie oczy. Jak krzywdzimy zwierzęta, Krytyka Polityczna 2018.
Haraway Donna, When species meet, University of Minnesota Press, 2008.
Lejman Jacek, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej, Wyd. UMCS, Lublin 2008.
Serpell James, W towarzystwie zwierząt. Analiza związków ludzie-zwierzęta, Warszawa 1999.
Singer Peter, Animal Liberation Now. The Deffinitive Classic Renewed, Vintage 2024.
Singer Peter, Wyzwolenie zwierząt, dowolne wydanie polskie.
Tsing Anna, Grzyb u kresu świata. O możliwościach życia w ruinach kapitalizmu, Wyd. UMK 2024.