Społeczne konstruowanie przeszłości. Między historią a pamięcią 2404-P-MF-SKP

Kurs poświęcony jest analizie sposobów, w jakie przeszłość funkcjonuje we współczesnych społeczeństwach – nie tylko jako przedmiot badań historycznych, lecz przede wszystkim jako element pamięci społecznej, tożsamości zbiorowej i bieżących sporów politycznych oraz kulturowych. Zajęcia koncentrują się na psychologicznych, społecznych i kulturowych mechanizmach konstruowania narracji o przeszłości oraz na konsekwencjach, jakie te narracje wywierają na relacje międzygrupowe, postawy społeczne i życie publiczne.

W toku kursu omawiane są kluczowe pojęcia z zakresu badań nad pamięcią społeczną i zbiorową, takie jak pamięć kolektywna, społeczne reprezentacje historii, nostalgia kolektywna, trauma historyczna, wina kolektywna czy martyrologia grupowa. Szczególna uwaga poświęcona jest temu, dlaczego i w jaki sposób ludzie odwołują się do przeszłości, jak radzą sobie z jej trudnymi lub zagrażającymi aspektami oraz jak historia bywa selektywnie interpretowana, zapominana lub instrumentalizowana.

Istotnym elementem kursu jest analiza społecznych reprezentacji historii w różnych formach przekazu: edukacji szkolnej, muzeach i miejscach pamięci, pomnikach, polityce historycznej oraz kulturze masowej.

Kurs porusza również zagadnienia związane z psychologicznymi konsekwencjami przeszłych wydarzeń, takimi jak dziedzictwo traumy historycznej, wtórna wiktymizacja czy wpływ zagrażającej przeszłości na relacje międzygrupowe. Omawiane są także możliwe strategie radzenia sobie z „problemami z historią”, w tym edukacja historyczna, procesy pojednania oraz psychologiczne interwencje sprzyjające przepracowaniu trudnego dziedzictwa przeszłości.

Zajęcia mają charakter interdyscyplinarny, łącząc perspektywę psychologii społecznej, socjologii, badań nad pamięcią, historii oraz studiów nad kulturą i mediami. Kurs obejmuje zarówno analizę tekstów naukowych, jak i pracę z przykładami empirycznymi (studia przypadków, analiza narracji, materiały audiowizualne), a także zajęcia terenowe.

Całkowity nakład pracy studenta

- 30 h zajęć kontaktowych - 60 h pracy własnej: czytanie obowiązkowej literatury przed zajęciami, przygotowywanie się do dyskusji w trakcie zajęć, wykonanie pracy domowej dotyczącej historii własnej rodziny, przygotowanie do zaliczenia

Efekty uczenia się - wiedza

Efekty przedmiotowe: Osoba studencka W01: zna metody psychologii pamięci społecznej jako nauki W02: zna techniki badawcze wykorzystywane w badaniach z dziedziny psychologii pamięci społecznej W03: zna podstawowe teorie, podstawowe prawidłowości i wyniki badań dotyczące pamięci kolektywnej, społecznych reprezentacji historii, nostalgii kolektywnej, traumy historycznej czy martyrologii grupowej. Efekty kierunkowe: Osoba studencka K_W01: ma uporządkowaną, pogłębioną wiedzę, obejmującą terminologię, teorię i metodologię z zakresu psychologii K_W02: ma poszerzoną wiedzę o relacjach między psychologią a naukami: humanistycznymi, społecznymi, przyrodniczymi i technicznymi K_W04: zna podstawowe metody i techniki badań stosowane w naukach społecznych; ma wiedzę z zakresu metodologii badań empirycznych oraz zasad operacjonalizacji pojęć́ psychologicznych K_W15: zna definicje pojęć psychologii społecznej; rozumie zjawiska i prawidłowości zjawisk społecznych K_W17: ma wiedzę o podstawowych mechanizmach oraz uwarunkowaniach funkcjonowania jednostki w relacjach interpersonalnych i w grupach

Efekty uczenia się - umiejętności

Efekty przedmiotowe: Osoba studencka U01: potrafi odróżnić prawidłowości naukowej stwierdzane przez naukową psychologię od wiedzy potocznej U02: potrafi stosować wiedzę z zakresu psychologii pamięci społecznej do rozumienia i analizy problemów społecznych U03: umie projektować skuteczne interwencje społeczne dotyczące pamięci społecznej Efekty kierunkowe: Osoba studencka K_U01: potrafi wykorzystać wiedzę teoretyczną z zakresu psychologii do opisu i analizowania procesów i zjawisk psychicznych i społecznych; posługując się prawidłową terminologią potrafi zidentyfikować uwarunkowania ludzkich zachowań, opisać przebieg zjawisk społecznych oraz funkcjonowanie grup społecznych K_U03: potrafi zbadać, zinterpretować i wyjaśnić relacje między zjawiskami społecznymi; potrafi posłużyć się̨ odpowiednimi metodami badania i pozyskiwania danych empirycznych K_U05: umie krytycznie analizować popularne publikacje z zakresu psychologii, a także oddzielać poglądy oparte na wiedzy potocznej od danych naukowych K_U16: potrafi zaproponować plan oddziaływania ukierunkowanego na zmianę postaw i zachowań celem optymalizacji funkcjonowania grup społecznych K_U18: posiada umiejętność wykorzystania posiadanej wiedzy do analizowania zjawisk społecznych w odniesieniu do problemów psychologicznych, społecznych, pedagogicznych i pomocowych

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

Efekty przedmiotowe: Osoba studencka K01: zdaje sobie sprawę z różnicy między własną i cudzą perspektywą spostrzegania K02: jest świadoma różnic w spostrzeganiu społecznym osób o różnych przekonaniach i motywach społecznych K03: jest tolerancyjna wobec ludzi o różnych przekonaniach społecznych Efekty kierunkowe: Osoba studencka K_K01: potrafi określać priorytety służące realizacji zadań i celów naukowych i zawodowych K_K07: potrafi współdziałać i pracować w grupie, przyjmując w niej różne role wykorzystując kompetencje nabyte podczas realizacji programu studiów K_K12: respektuje różnorodności wartości i stylów życia przyjmowanych przez ludzi; odnosi się̨ z szacunkiem do ludzi niezależnie od ich pochodzenia, płci, orientacji seksualnej i wyznania; respektuje różne potrzeby osób w zakresie form pomocy psychologicznej

Metody dydaktyczne eksponujące

- pokaz

Metody dydaktyczne podające

- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne poszukujące

- seminaryjna
- ćwiczeniowa

Rodzaj przedmiotu

przedmiot fakultatywny

Wymagania wstępne

Przedmiot fakultatywny dla osób studenckich IV i V roku psychologii. Wymagania wstępne: 1) zainteresowanie historią - własną, własnej rodziny, swojego miasta / swojej miejscowości, swojego kraju 2) umiejętność czytania tekstów naukowych po angielsku

Koordynatorzy przedmiotu

Michał Główczewski

Kryteria oceniania

1) Obecność na zajęciach - dopuszczalne dwie nieobecności.

2) Wejściówki w formie krótkiego quizu (1-2 pytania, bez konsekwencji) dotyczące literatury obowiązującej na dane zajęcia

3) Projekt zaliczeniowy - forma i zakres do ustalenia na pierwszych zajęciach

Praktyki zawodowe

Nie dotyczy.

Literatura

1. Zajęcia organizacyjne i wprowadzenie do problematyki kursu
2. Czym jest pamięć społeczna? Pamięć społeczna, pamięć kolektywna czy może pamięć zbiorowa? Pamięć społeczna a historia
• Halbwachs, M. (1969). Społeczne ramy pamięci. PWN. Przedmowa (s. 3 – 8)
• Szacka, B. (2006). Czas przeszły, pamięć, mit. SCHOLAR. Rozdział „Pamięć zbiorowa – termin i pojęcie” (s. 32-45)
3. Społeczne reprezentacje historii
• Liu, J. H., Goldstein-Hawes, R., Hilton, D., Huang, L.-L., Gastardo-Conaco, C., Dresler-Hawke, E., Pittolo, F., Hong, Y.-Y., Ward, C., Abraham, S., Kashima, Y., Kashima, E., Ohashi, M. M., Yuki, M., & Hidaka, Y. (2005). Social Representations of Events and People in World History Across 12 Cultures. Journal of Cross-Cultural Psychology, 36(2), 171–191. https://doi.org/10.1177/0022022104272900
• Liu, J. H., & Hilton, D. J. (2005). How the past weighs on the present: Social representations of history and their role in identity politics. The British Journal of Social Psychology, 44(Pt 4), 537–556. https://doi.org/10.1348/014466605X27162
4. Dlaczego ludzie w ogóle zwracają uwagę na historię? Nostalgia (nostalgia indywidualna i kolektywna, nostalgia refleksyjna i restoratywna, nostalgia-tęsknota, nostalgiczna deprywacja, zainteresowanie przeszłością, naiwne teorie historii)
• Smeekes, A., Jetten, J., Verkuyten, M., Wohl, M. J. A., Jasinskaja-Lahti, I., Ariyanto, A., Autin, F., Ayub, N., Badea, C., Besta, T., Butera, F., Costa-Lopes, R., Cui, L., Fantini, C., Finchilescu, G., Gaertner, L., Gollwitzer, M., Gómez, Á., González, R., . . . van der Bles, A. M. (2018). Regaining in-group continuity in times of anxiety about the group’s future: A study on the role of collective nostalgia across 27 countries. Social Psychology, 49(6), 311–329. https://doi.org/10.1027/1864-9335/a000350
5. Potrzeba znaczenia historycznego, narcystyczna wizja historii
• Gkinopoulos, T., & Główczewski, M. (2025). Negotiating collective memory through the 3N Model: Needs, Narratives, and Networks in political commemorations. Preprint submitted for publication.
6. Grupowa martyrologia, mentalność oblężonej twierdzy
• Skarżyńska, K., Przybyła, K., & Wójcik, A. D. (2012). Grupowa martyrologia: Psychologiczne funkcje przekonań o narodowej krzywdzie. Psychologia Społeczna, 74(23), 335-352.
7. Psychologiczne konsekwencje wydarzeń historycznych (trauma historyczna, wtórna historyczna wiktymizacja, wina kolektywna)
• Bilewicz, M. (2024). Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości. Wydawnictwo Mando. Rozdział „Dziedzictwo traumy” -> tylko strony 53 – 61.
• Bilewicz, M., & Jaworska, M. (2011). Zagrażająca przeszłość i jej wpływ
na relacje międzygrupowe. W M. Kofta i M. Bilewicz (Red.), Wobec obcych: zagrożenia psychologiczne a stosunki międzygrupowe (s. 21-39). Wydawnictwo Naukowe PWN. -> tylko strony 21-31 (do „Strategie radzenia sobie z zagrażającą przeszłością”)
8. Jak ludzie radzą sobie z trudną z historią, czyli „zabawy” historią (zniekształcenia, manipulacje)
• Connerton, P. (2008). Seven types of forgetting. Memory Studies, 1(1), 59-71. https://doi.org/10.1177/1750698007083889
• Bilewicz, M., & Jaworska, M. (2011). Zagrażająca przeszłość i jej wpływ
na relacje międzygrupowe. W M. Kofta i M. Bilewicz (Red.), Wobec obcych: zagrożenia psychologiczne a stosunki międzygrupowe (s. 21-39). Wydawnictwo Naukowe PWN. -> tylko strony 31-39 („Strategie radzenia sobie z zagrażającą przeszłością”)
9. Jak uczyć historii i o historii? Sposoby prezentowania historii (muzea, pomniki, miejsca pamięci)
• Bilewicz, M., Witkowska, M., Stubig, S., Beneda, M., & Imhoff, R. (2017). How to teach about the Holocaust? Psychological obstacles in historical education in Poland and Germany. In C. Psaltis, M. Carretero, & S. Čehajić-Clancy (Eds.), History education and conflict transformation: Social psychological theories, history teaching and reconciliation (pp. 169–197). Palgrave Macmillan/Springer Nature. https://doi.org/10.1007/978-3-319-54681-0_7
10. Remedium na „problemy z historią” (pojednanie, psychologiczne interwencje)
• Bilewicz, M. (2024). Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości. Wydawnictwo Mando. Rozdział „Ucieczka z Traumalandu” (s. 223 – 261).
11. Polityka pamięci czy polityka historyczna?
• Nijakowski, L. M. (2008). Polska polityka pamięci. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Rozdział „Od ducha narodu do pamięci zbiorowej” (s. 41 – 65)
12. Historia w kulturze masowej (filmy i seriale wojenne, sposoby przedstawiania wydarzeń historycznych)
• Plantinga, C., (2021) Collective Memory and the Rhetorical Power of the Historical Fiction Film. Global Storytelling: Journal of Digital and Moving Images 1(1). doi: https://doi.org/10.3998/gs.855
13. Pamięć historii własnej rodziny i pamięć miejsca
• Lewicka, M. (2012). Psychologia miejsca. Wydawnictwo Naukowe Scholar. Rozdział 5.2 „Pamięć miejsca” (s. 427 – 450)
14. Zajęcia terenowe
15. Zaliczenie

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 2404-P-MF-SKP w USOSweb