Konwersatorium specjalistyczne: Filozofia dialogu 2402-F-s1-FD

I. Wykład ma za zadanie:
I.1. Obeznanie w pojęciu, metodzie, celu i strukturze filozofii dialogu jako kierunku filozoficznego;
I.2. Znajomość genezy, elementów historii, czołowych postaci oraz koncepcji zaliczanych do filozofii dialogu lub takich, które do filozofii dialogu można przyporządkować;
I.3. Rekonstrukcja, analiza i dyskusja wybranych (kanonicznych) tekstów źródłowych i opracowań z zakresu filozofii dialogu;
I.4. Próba porównawczej interpretacji koncepcji klasyfikowanych jako dialogiczne;
I.5. Wydobywanie i synteza momentów etycznych obecnych i charakteryzujących filozofię dialogu;
I.6. Opanowanie historycznych i teoretycznych rudymentów filozofii dialogu.

II. Przebieg zajęć:
- realizacja zajęć odbywa się poprzez indywidualną lekturę i wspólną dyskusję (dialog) w grupie konwersatoryjnej wyboru tekstów reprezentatywnych dla filozofii dialogu lub do niej zbieżnych.
- lektura i dyskusja mają służyć nie tylko rekonstrukcji i opanowaniu głównych pojęć oraz idei należących do filozofii dialogu, ale również winny mieć na uwadze tropienie i badanie różnic pomiędzy filozofią dialogu a filozofią spotkania, a także wydobywanie treści konstytutywnych dla etyki dialogicznej.

BLOKI TEMATYCZNE (wersja poglądowa):

1. Zagadnienia wstępne – pojęcie, istota, cel, historia, tło i przedstawiciele filozofii dialogu – część wykładowa
2. Bliskie antecedencje dialogiki – Ludwig Andreas FEUERBACH (28 lipca 1804 – 13 września 1872)
3. Inspiratorzy i twórcy nowego myślenia – Ferdynand EBNER (31 stycznia 1882 – 17 października 1931)
4. Fundacje filozofii dialogu – Franz ROSENZWEIG (25 grudnia 1886 – 10 grudnia 1929)
5. Fundacje filozofii dialogu – Franz ROSENZWEIG – kontynuacja
6. Kontynuacja „Fundacji filozofii dialogu” – Franz ROSENZWEIG (25 grudnia 1886 – 10 grudnia 1929) – zakończenie i podsumowanie
7. Ojcowie dialogiki – Martin BUBER (8 lutego 1878, Wiedeń – 1967, Jerozolima)
8. Kontynuacje „Ojców dialogiki” – Martin BUBER (8 lutego 1878, Wiedeń – 1967, Jerozolima)
9 i 10. Filiacje, aplikacje, wariacje, horyzonty, interpretacje filozofii dialogu – Emmanuel [Emanuelis] Levinas (30 grudnia 1905/12 stycznia 1906 [według kalendarza gregoriańskiego] – 25 grudnia 1995)
11. Rodzime adaptacje filozofii dialogu – Józef TISCHNER [pseud. Wawrzek Chowaniec, Molinista, Józek Szkolny, Jegomość Józek] (12 marca 1931, Stary Sącz – 28 czerwca 2000, Kraków)
12. Pogranicza filozofii dialogu 1 – Gabriel Honoriusz MARCEL (ur. 7 grudnia 1889, Paryż, zm. 8 października 1973, Paryż)
13. Pogranicza filozofii dialogu 2 – Abraham Joshua HESCHEL (ur. 11 stycznia 1907, Warszawie, zm. 23 grudnia 1972, Nowy Jork)
14. Pogranicza filozofii dialogu 3 – Mikołaj BIERDIAJEW (ur. 18 marca 1874 w Obuchowie/k. Kijowa, zm. 23 marca 1948 w Clamart)
15. Pogranicza filozofii dialogu 4 – Emmanuel MOUNIER (ur. 1 marca 1905 w Grenoble – zm. 23 marca 1950 w Châtenay-Malabry pod Paryżem).

PEŁNY WYKAZ TEMATÓW wraz z obligatoryjną literaturą przedmiotową i uzupełniającą (nieobowiązkową):

Zajęcia 1. zagadnienia wstępne – pojęcie, istota, cel, historia, tło i przedstawiciele filozofii dialogu - część wykładowa
Literatura pomocnicza do wykładu (dla chętnych):

(1) Marek SZULAKIEWICZ, Dialog i metafizyka, rozdz. 2: Dialogiczne pokonanie kryzysu metafizyki, § 1: Myślenie dialogiczne, s. 74–79;
§ 2: Rekonstrukcja filozofii pierwszej, s. 79–91.

(2) Johann MADER, Filozofia dialogu, przeł. Ryszard Kijowski, [w:] Józef TISCHNER (red.), Filozofia współczesna, Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy, Kraków 1989, s. 372–391.

(3) Bogdan BARAN, Przedmowa, [w:] tegoż (wybór, opracowanie, przedmowa), Filozofia dialogu, Wydawnictwo ZNAK, Kraków 1991, s. 7–35.
(4) Jan Andrzej KŁOCZOWSKI OP, Dlaczego filozofia dialogu? Jej korzenie filozoficzne i religijne, [w:] tegoż, Filozofia dialogu, W drodze, Poznań 2005, s. 7–19.

Zajęcia 2. Bliskie antecedencje dialogiki – Ludwig Andreas FEUERBACH (28 lipca 1804 – 13 września 1872)

(1) Ludwig Andreas FEUERBACH, Zasady filozofii przyszłości (1843), przeł. Mirosław Skwieciński, [w:] Ryszard PANASIUK, Feuerbach, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981, pkt 32–37, s. 207–212; pkt 41, s. 214–215; pkt 50, s. 223–224; pkt 56, s. 228; pkt 59–63, s. 229–230.

(2) Ludwig Andreas FEUERBACH, „Istota chrześcijaństwa” w odniesieniu do „Jedynego i jego własności” (1845), przeł. Mirosław Skwieciński, [w:] Ryszard PANASIUK, Feuerbach, Wiedza Powszechna, Warszawa 1981, s. 233–234 (do ＊), s. 240–241; s. 243 (od pierwszej ＊) – 245.

Dodatkowo dla dociekliwych:
(3) Max STIRNER, Jedyny i jego własność, przeł. Joanna i Adam Gajlewiczowie, WN PWN, Warszawa 1995, s. 35 (ostatnie zdanie) – 37; s. 54–55; s. 66–68; s. 213; s. 353–354; s. 373; s. 408 (ostatnie zdanie) – 410.
(4) Martin BUBER, Problem człowieka, przeł. Robert Reszke, Fundacja ALETHEIA – Wydawnictwo SPACJA, Warszawa 1993, cz. I, rozdz. 4: Feuerbach i Nietzsche, s. 49–51.

Zajęcia 3. Inspiratorzy i twórcy nowego myślenia – Ferdynand EBNER (31 stycznia 1882 – 17 października 1931)

(1) Ferdynand EBNER, Fragmenty pneumatologiczne, przeł. Jan Doktór, [w:] Bogdan BARAN (wybór, opracowanie, przedmowa), Filozofia dialogu, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991, Słowo i realności duchowe: s. 83–90; Egzystencja Ja. Idealizm. Słowo i miłość: s. 91–97.

Alternatywnie (uwaga – inny przekład!):
(1 bis) Ferdynand EBNER, Słowo i realności duchowe. Fragmenty pneumatologiczne, przeł. K. Skorulski, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2006, Fragment 1: Realności duchowe, s. 9–11; Fragment 2: Słowo i osobowość. Pochodzenie słowa. Samotność. Ja i Ty, s. 12–19; Fragment 10: Egzystencja Ja. Idealizm. Słowo i miłość, s. 99–107.

Zajęcia 4. Fundacje filozofii dialogu – Franz ROSENZWEIG (25 grudnia 1886 – 10 grudnia 1929)

(1) Franz ROSENZWEIG, Gwiazda Zbawienia, przeł. Tadeusz Gadacz, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998, Część druga, Tor albo wciąż odnawiany świat,
– Księga pierwsza, Stworzenie albo trwała podstawa rzeczy, Stwórca, s. 206–210; Stworzenie, s. 214–218; Logika stworzenia, Byt i bycie stworzonym, s. 232–233, Stworzony świat, s. 234–237.

Zajęcia 5. Fundacje filozofii dialogu – Franz ROSENZWEIG
(2) Franz ROSENZWEIG, Gwiazda Zbawienia,
– Księga druga, Objawienie albo wciąż odnawiające się narodziny duszy, s. 267–268; Objawiający się [Ukryty, Jawny, Miłość, Kochający, Teraźniejszość], s. 268–279; Dusza [Upór, Pokora, Ukochana, Wierność], s. 282–288; Gramatyka Erosa (mowa miłości) [Pierwotne słowo, Forma dialogu, Monolog, Pytanie, Wołanie, Słuchanie, Przykazanie, Teraźniejszość, Objawienie, Przyjęcie, Wstyd, Pojednanie] s. 291–302.
Pomocniczo i uzupełniająco (tylko dla dociekliwych):
(3) Tadeusz GADACZ, Wstęp, [w:] Franz ROSENZWEIG, Gwiazda Zbawienia, s. 19; Struktura dzieła, s. 32–36; Problematyka dzieła, s. 36–41.

Zajęcia 6. Kontynuacja „Fundacji filozofii dialogu” – Franz ROSENZWEIG (25 grudnia 1886 – 10 grudnia 1929)

(1) Franz ROSENZWEIG, Gwiazda Zbawienia,
– Księga trzecia, Zbawienie albo wieczna przyszłość Królestwa, s. 337; Czyn miłości, Zamknięty człowiek, s. 337–339; Otwarcie się, s. 341–342; Miłość ku bliźniemu, Przykazanie i wolność, Miłość w świecie, s. 349–351; Gramatyka Pathosu (mowa czynu) [Wzrastanie i działanie, Ku metodzie], s. 369–373; Logika Zbawienia [Jeden i Wszystko, Królestwo Boże i Królestwo Świata, Bliźni i Sobość, Dusza i Świat, Instytucja i rewolucja, Koniec i początek], s. 385–391.
Zajęcia 7. Ojcowie dialogiki – Martin BUBER (8 lutego 1878, Wiedeń – 1967, Jerozolima)

(1) Martin BUBER, Ja i Ty, [w:] tegoż, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, przeł. Jan Doktór, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1992, Część pierwsza, s. 39–60; [uzupełniająco:] Część druga, s. 77 (od akapitu) – 81 (do akapitu).
Toż samo: Martin BUBER, O Ja i Ty, przeł. Jan Doktór, [w:] Bogdan BARAN (wybór, opracowanie, przedmowa), Filozofia dialogu, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991, s. 37–56.
[Uwaga! Nieznaczne różnice w przekładach!]

Pomocniczo i uzupełniająco:
(2) Martin BUBER, Problem człowieka, przeł. Robert Reszke, Fundacja ALETHEIA – Wydawnictwo SPACJA, Warszawa 1993, cz. II, rozdz. 4: Perspektywa, s. 123–131.
Zajęcia 8. Kontynuacje „Ojców dialogiki” – Martin BUBER (8 lutego 1878, Wiedeń – 1967, Jerozolima)
(1) Martin BUBER, Ja i Ty, [w:] tegoż, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, przeł. Jan Doktór, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1992, Część trzecia, s. 85–92 (do pierwszego akapitu); s. 102 (od akapitu; od słów: „Świat Ono…”) – 106 (do akapitu).
Pomocniczo i uzupełniająco:
(2) Martin BUBER, Posłowie, [w:] tegoż, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, s. 115–125.
(3) Martin BUBER, Dialog, [w:] tegoż, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, s. 207–215 (do podrozdz. Obserwowanie…); s. 223 (od podrozdz. Odpowiedzialność) – 225.
(4) dodatkowo (dla chętnych): Jan DOKTÓR, Wstęp, [w:] Martin BUBER, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, pkt 3: Chasydzkie źródła filozofii religii i filozofii dialogu Martina Bubera, s. 25–33; pkt 4: Filozoficzny kontekst i znaczenie Buberowskiej dialogiki, s. 33–38.

Zajęcia 9 i 10. Filiacje, aplikacje, wariacje, horyzonty, interpretacje filozofii dialogu – Emmanuel [Emanuelis] Levinas (30 grudnia 1905/12 stycznia 1906 [według kalendarza gregoriańskiego] – 25 grudnia 1995)

(1) Emmanuel LEVINAS, Ślad innego, przeł. Bogdan Baran, [w:] Bogdan BARAN (wybór, opracowanie, przedmowa), Filozofia dialogu, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991, s. 213–229.

Toż samo: Emmanuel LEVINAS, Ślad innego, przeł. Bogdan Baran, [w:] Bogdan BARAN, Tadeusz GADACZ, Józef TISCHNER (red.), Rozum i Słowo. Eseje dialogiczne, seria Teksty Filozoficzne, WF PAT, Kraków 1987, s. 99–115. [Uwaga! Nieznaczne różnice w przekładach!] Na podstawie: Emmanuel LEVINAS, La trace de l’autre, [w:] En découvrant l’existence avec Husserl et Heidegger, Paris 1967, s. 187–202.

Lub toż samo: Emmanuel Levinas, Odkrywając egzystencję z Husserlem i Heideggerem, przeł. Ewa Sowa, IFiS PAN, Warszawa 2008, Zarysy, Ślad Innego, s. 197–214.

(2) dodatkowo (pomocniczo i uzupełniająco)
(2.1.) Emmanuel LEVINAS, Bóg, śmierć i czas, przeł. Janusz Margański, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008, Część: Bóg i onto-teo-logia, To samo i inne, s. 165–170; Korelacja podmiot – przedmiot, s. 171–176; Podmiotowość etyczna, s. 190–193; Wolność i odpowiedzialność, s. 211–216; Relacja etyczna jako wyjście z ontologii, s. 217–222; Nadzwyczajność odpowiedzialności, s. 223–228.

(2.2.) Marek JĘDRASZEWSKI, Wobec Innego. Relacje międzypodmiotowe w filozofii Emmanuela Levinasa, Papieski Wydział Teologiczny w Poznaniu, Studia i Materiały, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 1990, Rozdział 1, Ontologiczne poszukiwania, pkt 8, Inny i drugi, s. 62–65; Rozdział 2, Wobec Nieskończonego, podrozdział C, pkt 4, Relacja z Drugim, ppkt a, Twarz Drugiego, s. 136–139; Rozdział 3, Powołanie przez Dobro do dobroci, podrozdział B, Podmiotowość podmiotu według Lévinasa, pkt 1, Podmiot jako odpowiedzialność i bliskość, s. 187–192; pkt 4, Podmiot jako zmysłowość, ppkt a, „dla-innego”, s. 223–228; podrozdział C, pkt 1, Relacja między człowiekiem a Bogiem, s. 233–252; pkt 2, Relacja z Drugim, s. 252–262; pkt 3, Relacja z Trzecim, s. 262–268.

Zajęcia 11. Rodzime adaptacje filozofii dialogu – Józef TISCHNER [pseud. Wawrzek Chowaniec, Molinista, Józek Szkolny, Jegomość Józek] (12 marca 1931, Stary Sącz – 28 czerwca 2000, Kraków)

(1) Józef TISCHNER, Filozofia dramatu. Wprowadzenie, Wydawnictwo Éditions du Dialogue, Paris 1990, Rozdział 2: Odpowiedź na pytanie czyli wzajemność, s. 73–88; Rozdział 3: Błądzenie, podrozdz. C: Błądzenie w żywiole dobra, s. 138–149 oraz s. 151–155.

- alternatywnie: Józef TISCHNER, "Inny. Eseje o spotkaniu", Wyd. Znak, Kraków 2017, esej 1: "Inny", s. 5–33.

UZUPEŁNIAJĄCO (dla chętnych): Inga MIZDRAK, "Epifania twarzy czy iluzja maski? O zmaganiu się człowieka w ujęciu filozofii dramatu Józefa Tischnera", „Przestrzenie Teorii”, t. 36, Poznań 2021, s. 257–271. Dostęp on-line: https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pt/article/view/30695/27097.

Zajęcia 12. Pogranicza filozofii dialogu – Gabriel Honoriusz MARCEL (ur. 7 grudnia 1889, Paryż, zm. 8 października 1973, Paryż)

(1) Gabriel MARCEL, Dziennik metafizyczny, przeł. Ewa Wende, PAX, Warszawa 1987, s. 68–71; s. 127 (od drugiego akapitu) – 138; s. 174–181 (z wyjątkiem akapitu Dwie ważne refleksje) – 182; s. 209 (notatka z 30 stycznia 1921); s. 216–221; s. 236–238.

(2) Gabriel MARCEL, Homo viator. Wstęp do metafizyki nadziei, przeł. Piotr Lubicz, PAX, Warszawa 1984, Ja i inni, s. 12–28.

Zajęcia 13. Pogranicza filozofii dialogu – Abraham Joshua HESCHEL (ur. 11 stycznia 1907, Warszawie, zm. 23 grudnia 1972, Nowy Jork)

(1) Abraham Joshua HESCHEL, Człowiek nie jest sam. Filozofia religii, przeł. Katarzyna Wojtkowska, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008, Część 1: Zagadnienie Boga, Rozdział 6: Pytanie poza słowami, § Kto to jest „ja”?: s. 45–46; § Jestem, czym nie jestem: s. 46–47; § Nie ma podmiotu, który mógłby pytać: s. 47; Rozdział 9: W obecności Boga, § Bóg prosi człowieka: s. 68–69; § Niektórzy z nas rumienią się: s. 79–80; § Jedno to nie Bóg: s. 94; § Troska o innych: s. 117–118; § Trzy wymiary: s. 118–119; § Przymus zapomnienia o sobie: s. 119–120; § Wolność jest duchową ekstazą: s. 120–121; Część 2: Problem życia, Rozdział 20: Istota człowieka, § Kto potrzebuje człowieka: s. 182–183; Rozdział 23: Definicja religii żydowskiej, § Bóg potrzebuje człowieka: s. 204–206.

(2) Abraham Joshua HESCHEL, Bóg szukający człowieka, przeł. Albert Gorzkowski, Wydawnictwo Esprit SC, Kraków 2007, Część 3: Odpowiedź, Rozdział 39: Ja i nie-ja, s. 491– 496.

(3) Abraham Joshua HESCHEL, Człowiek szukający Boga, przeł. Violetta Reder, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008, rozdz. I: Świat wewnętrzny, § Ekstaza duchowa: s. 57–59.

(4) dodatkowo (pomocniczo i uzupełniająco)
zob.: Ks. Waldemar Szczerbiński, Abrahama Joshua Heschel filozofia człowieka, RW KUL, Lublin 2000, rozdz. 3: Antropologia jako apologia człowieczeństwa, pkt 3: Charakterystyka egzystencji człowieka, s. 162–174.

Zajęcia 14. Pogranicza filozofii dialogu – Mikołaj BIERDIAJEW (ur. 18 marca 1874 w Obuchowie/k. Kijowa, zm. 23 marca 1948 w Clamart)

(1) Mikołaj BIERDIAJEW, Rozważania o egzystencji. Filozofia samotności i wspólnoty, przeł. Henryk Paprocki, Wydawnictwo ANTYK, Kęty 2002, Rozważanie III: Ja, samotność i wspólnota, Rozdział 2: Ja, ty, my i ono. Ja i przedmiot. Informacja między „ja”, s. 60–64; Rozważanie V: Osoba, społeczeństwo i wspólnota, Rozdział 1: Ja i osoba. Indywiduum i osoba. Osoba i rzecz. Osoba i przedmiot, s. 87–93; Rozdział 3: Osoba i społeczeństwo…, s. 100 (od akapitu Istnieje zasadnicza różnica…) – 102; Rozdział 4: Osoba i zmiana. Osoba i miłość…, s. 105–109.

Zajęcia 15. Pogranicza filozofii dialogu – Emmanuel MOUNIER (ur. 1 marca 1905 w Grenoble – zm. 23 marca 1950 w Châtenay-Malabry pod Paryżem)
(1) Emmanuel MOUNIER, Wprowadzenie do egzystencjalizmów oraz wybór innych prac, przeł. E. Krasnowolska, Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, Biblioteka „Więzi”, tom 11, Kraków 1964, rozdz. II: Komunikacja, s. 34–47; rozdz. III: Przemiana wewnętrzna, s. 48–57; rozdz. V: Temat „innego”, s. 294–312.

Ostatnie zajęcia w cyklu: KOLOKWIUM zaliczeniowe (w zależności od liczebności grupy: przy małej liczebności grupy zajęciowej (do 10 osób) kolokwium ustne; przy większej liczebności grupy zajęciowej (tj. od 11 osób) - kolokwium pisemne: test jednokrotnego wyboru z zadanych tekstów oraz materiału podanego i opracowanego w czasie wszystkich zajęć