Historia filozofii 2402-F-S2-1L-HF

Kurs jest poświęcony historii filozofii starożytnej i średniowiecznej od Talesa z Miletu (VII/VI w. p.n.e.) po myśl Wilhelma Ockhama (XIV w.). W swej części starożytnej rozpoczyna się omówieniem historycznych uwarunkowań, w jakich narodziła się filozofia, odpowiadając na pytanie „Kim są Grecy?”. Omówione zostają również podstawowe zagadnienia zachowanych źródeł filozoficznych, przedstawiona zostaje literatura przedmiotu oraz wyróżnione okresy filozofii greckiej. W części wykładów poświęconych okresowi presokratejskiemu w filozofii omówiona zostaje szkoła z Miletu, pitagorejczycy, Heraklit, Ksenofanes i Parmenides, Zenon z Elei, Empedokles i Anaksagoras, atomiści i sofistyka. Omówienie filozofii okresu klasycznego rozpoczyna przedstawienie postaci i myśli Sokratesa. Omówienie myśli Platona rozpoczyna przedstawienie platońskiej koncepcji etycznej, platońskiej koncepcję duszy, teorii idei, utopii idealnego państwa, a kończy problem tzw. „niepisanej nauki” (agrapha dogmata). Wielką koncepcję Arystotelesa rozpoczyna zagadnienie Arystotelesowej metafizyki (pochodzenie nazwy, podstawowe pojęcia metafizyczne, „pierwszy poruszyciel”), a następnie omówienie wybranych zagadnień fizyki, nauki o duszy (władze duszy, umysł czynny) i etyki Arystotelesa (koncepcja złotego środka, człowiek „słusznie dumny”). Omówienie filozofii okresu hellenistycznego obejmuje opis głównych założeń szkoły stoickiej (okresy szkoły stoickiej, myśl Marka Aureliusza), epikurejskiej (Epikur, Lukrecjusz) i sceptycznej (Pyrron z Elidy, Sekstus Empiryk). Część starożytną kończy ogólna charakterystyka myśli późno antycznej, przede wszystkim filozofii Plotyna z Lykopolis (Enneady). Zajęcia poświęcone filozofii średniowiecznej mają za zadanie przedstawienie szerokiego obrazu myśli chrześcijańskiej w kolejnych fazach jej rozwoju. Kurs rozpoczyna przedstawienie charakterystyki filozofii chrześcijańskiej, w którym nacisk położony jest na specyfikę myśli chrześcijańskiej oraz różnice istniejące między niechrześcijańską filozofią antyczną a refleksją chrześcijańską. Filozofię średniowieczną rozpoczyna omówienie „praeparatio evangelica”, czyli tła kulturowego okresu, w którym narodziło się chrześcijaństwo. Kolejne dwa tematy przedstawiają podstawowe wiadomości na temat powstania i zawartości intelektualnej Ewangelii oraz działalności i myśli „apostoła pogan” św. Pawła. Szybko rozwijające się chrześcijaństwo już w II w. n.e. tworzy własną literaturę (apokaliptykę i apologetykę), która ma za zadanie obronę chrześcijaństwa oraz utwierdzenia w wierze. Przedstawienie okresu patrystycznego rozpoczyna omówienie postaci apologetów: św. Justyna oraz Tertuliana. W II i III wieku n.e. rozwija się pierwszy wielki „uniwersytet” chrześcijański, jakim jest szkoła aleksandryjska, z jej głównymi przedstawicielami: Klemensem Aleksandryjskim oraz Orygenesem. Przełomowy moment w rozwoju chrześcijaństwa stanowią wydarzenia IV wieku n.e. Edykt mediolański (313 r. n.e.) przyznaje chrześcijanom pełną wolność religijną, a sobór Nicejski (325 r. n.e.) stanowi ważny moment w tworzeniu się ortodoksji chrześcijańskiej. Największą postacią okresu wczesnego chrześcijaństwa jest św. Augustyn. W swych pismach Augustyn prowadzi rozważania na temat natury Boga, Trójcy św., stworzenia świata przez Logos. W swej koncepcji człowieka rozważa zagadnienie stosunku duszy do ciała, zagadnienie zła oraz grzechu, stosunku do cielesności, wagi miłości i łaski, koncepcji państwa bożego. Stopniowy zmierzch wielkości cesarstwa Rzymskiego, podział wielkiego imperium na cesarstwo Wschodnie i Zachodnie, najazdy barbarzyńców, a w końcu upadek Rzymu prowadzą do wielkich zmian w kulturze. W wieku V/VI n.e. działa „ostatni Rzymianin” Boecjusz, znawca literatury antycznej i tłumacz Arystotelesa. Szereg prac nieznanego autora, podszywającego się pod pierwszego biskupa Aten Dionizego Areopagitę stanowi olbrzymią skarbnicę motywów neoplatońskich odniesionych do chrześcijaństwa. Ostateczny upadek cesarstwa Zachodniego i związane z tym zmiany polityczne i kulturowe po okresie całkowitego załamania prowadzą do stworzenia nowego świata. Stopniowe odradzanie się kultury ma miejsce za rządów Karola Wielkiego („renesans karoliński”). Powstaje nowa rzeczywistość, której przejawem w obrębie filozofii jest nowa metoda określana mianem „scholastycznej” oraz cały szereg nowych problemów takich jak spór o uniwersalia czy spór między dialektykami i antydialektykami. W świat średniowiecza wprowadzają burzliwe koleje losu Abelarda. Przenosi on na grunt średniowieczny zagadnienie uniwersaliów,
tworzy również zręby metody scholastycznej. Św. Anzelm z Canterbury, nazywany „ojcem scholastyki”, podejmując próbę udowodnienia prawd wiary niezależnie od przekazu Pisma św., tworzy słynny dowód ontologiczny. Szczytowym osiągnięciem myśli scholastycznej jest dzieło św. Tomasza z Akwinu. Koncepcja Boga tożsamego w swej istocie z istnieniem oraz koncepcja człowieka jako nieodzownego złożenia duszy i ciała stanowią wielki przełom w myśli chrześcijańskiej i do dziś inspirują szerokiego grono zwolenników myśli św. Tomasza.

Druga część kursu, obejmująca filozofię nowożytną dotyczy:
1. kontynentalnej filozofii XVII w.,
2. filozofii brytyjskiej XVII i XVIII w.,
3. oświecenia w filozofii francuskiej,
4. filozofii niemieckiej XVIII i XIX w.
W trakcie konwersatorium omówione zostaną takie zagadnienia jak:
- charakterystyka początków nowożytności: uniwersytety, odkrycia naukowe, problemy wyznaniowe, "przewrót Kopernikański"
- wybrane wielkie systemy XVII-wiecznej filozofii wraz z przeglądem stanowisk, idei, pojęć, polemik, inspiracji - Hobbes, Descartes, Leibniz,
- filozofia obszaru Wysp Brytyjskich w XVII i XVIII w. (Locke, Berkeley, Hume),
- problemy filozofii oświecenia w myśli francuskiej (źródła francuskiego oświecenia; Rousseau., Diderot, Condillac, Wolter),
- filozofia krytyczna Kanta,
- klasy niemiecki idealizm (Fichte, Hegel, Schelling),
- pierwsi krytycy spekulatywnej filozofii niemieckiej (Kierkegaard, Schopenhauer).
Spotkania będą łączyć wprowadzenie w postaci wykładu konwersatoryjnego z analizą fragmentów wybranych tekstów źródłowych.

Podczas zajęć studenci poznają polskie przekłady najważniejszych tekstów źródłowych nowożytnej filozofii europejskiej XVII i XVIII w. i dowiadują się o oddziaływaniu tych tekstów na kulturę i historię Europy. Analiza klasycznych dzieł filozofii nowożytnej i dyskusja nad ich tezami ma za zadanie ukazać ciągłość występowania określonych problemów filozoficznych i zmienność ich rozwiązywania, zapoznaje studentów z podstawowymi pojęciami, interpretacjami systemów i problemów występujących w omawianej epoce.

Obowiązkowe opracowania do części starożytnej i średniowiecznej:
Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. I, Lublin 1993 (lub inne wydanie) - okres presokratejski oraz klasyczny
Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. I, Filozofia starożytna i średniowieczna, (wyd. dowolne) - omówienie okresu hellenistycznego oraz okresu cesarstwa.
Pieper J., Scholastyka, Warszawa 2000.
Seńko W., Jak rozumieć filozofię średniowieczną, Warszawa 1993.
Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. I, Filozofia starożytna i średniowieczna, (wyd. dowolne).

Obowiązkowe teksty źródłowe i opracowania do części nowożytnej:

R. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii, BKF 1958 (fragm.),
G.W. Leibniz, Monadologia, Toruń 1991,
J. Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego BKF 1955 (fragm.),
D. Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, BKF 1977 (fragm),
J. J. Rousseau, Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi, w: Trzy rozprawy z filozofii społecznej, BKF 1956,
Denis Diderot, O wystarczalności religii naturalnej, Do młodych ludzi rozpoczynających studia nad filozofią naturalną, w: Wybór pism filozoficznych, Warszawa 1953,
I. Kant, Krytyka czystego rozumu (fragm.),
I. Kant, Uzasadnienie metafizyki moralności (fragm.),
I. Kant, Do wiecznego pokoju (fragm.),
G.W.F. Hegel, Fenomenologia ducha (fragm.),
G.W.F. Hegel, Zasady filozofii prawa (fragm.),
S. Kierkegaard, Bojaźń i drżenie (fragm.).

Opracowania podstawowe

Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. II, Filozofia nowożytne do roku 1830, (wyd. dowolne).
Copleston F., Historia filozofii, t. IV, Warszawa 1995; t. V, Warszawa 1997.
Kuderowicz Z., Filozofia nowożytnej Europy, Warszawa 1989.

Opracowania szczegółowe (nieobowiązkowe)

Kopania, J., Funkcje poznawcze Descartes'a teorii idei, Białystok 1988,
Rodis-Lewis, G., Kartezjusz i racjonalizm, Warszawa 2000,
Sorel, T., Kartezjusz, PWN Warszawa 2023,
Drozdowicz, Z., O racjonalności w filozofii nowożytnej. Wykłady, Poznań 2008,
Gut, P., Leibniz. Myśl filozoficzna XVII wieku, Wrocław 2004,
Spaemann, R., Rousseau - człowiek czy obywatel. Dylemat nowożytności, Warszawa 2011,
Ogonowski Z., Locke, Warszawa 1972.
Grzeliński, A. Doświadczenie i rozum. Empiryzm Johna Locke'a, Toruń 2019,
Grzeliński, A. Kategorie "podmiotu" i "przedmiotu" w Dawida Hume'a nauce o naturze ludzkiej, Toruń 2005.

Nie dotyczy.