Dezinformacja i jej przeciwdziałanie 2401-D-s1-1-DiP

WYKŁAD (15h):
• Moduł 1. Zepsuty ekosystem? Wprowadzenie i mapa pojęć (wykład 2h) - ewolucja dystrybucji informacji (model redakcyjny → platformowy → algorytmiczno-AI); rama information disorder: dezinformacja, misinformacja, malinformacja; typy zaburzeń informacyjnych; pojęcia sąsiednie (propaganda, plotka, teoria spiskowa, clickbait); skala zjawiska w Polsce. (Rozwija PEU: DiP_W1)
• Moduł 2. Krótka historia dezinformacji i propagandy (wykład 2h) - definicje i klasyczne techniki propagandy; „aktywne środki” okresu zimnej wojny i ich współczesne kontynuacje; model „firehose of falsehood”; co zmienił internet: koszt, tempo, personalizacja. (Rozwija PEU: DiP_W1, DiP_W2)
• Moduł 3. Dlaczego wierzymy? Psychologia dezinformacji (wykład 2h) - emocje jako wektor dystrybucji; błędy poznawcze (efekt potwierdzenia, iluzorycznej prawdy, ciągłego wpływu, społeczny dowód słuszności); granice skuteczności korekty; rola nieuwagi w udostępnianiu fałszywych treści. (Rozwija PEU: DiP_W2, DiP_K1)
• Moduł 4. Maszyna: platformy, algorytmy, boty (wykład 2h) - ekonomia uwagi i logika algorytmów rekomendacyjnych; bańki filtrujące i komory echa - pojęcie i jego krytyka; sztuczna amplifikacja: boty, farmy trolli, astroturfing, skoordynowane nieautentyczne zachowania; problem moderacji treści. (Rozwija PEU: DiP_W2)
• Moduł 5. Syntetyczna rzeczywistość: AI, deepfake i dezinformacja generatywna (wykład 2h) - typologia treści syntetycznych; sygnały rozpoznawcze i ich starzenie się; analiza przypadków krok po kroku; „dywidenda kłamcy” - erozja zaufania jako cel; detekcja i oznaczanie treści syntetycznych. (Rozwija PEU: DiP_W2, DiP_U1)
• Moduł 6. Dezinformacja jako broń: wojna informacyjna i wielkie kryzysy (wykład 2h) - operacje wpływu wymierzone w Polskę; dezinformacja wyborcza w kraju i na świecie; dezinformacja zdrowotna (infodemia) i klimatyczno-energetyczna; rola państwa w ochronie procesów wyborczych. (Rozwija PEU: DiP_W2, DiP_U1, DiP_K1)
• Moduł 7. Co mogę zrobić ja? Weryfikacja, fact-checking, prebunking (wykład 2h) - czytanie boczne i metoda SIFT; odwrotne wyszukiwanie obrazem i weryfikacja wideo; warsztat redakcji fact-checkingowych, ich możliwości i ograniczenia; teoria inokulacji i prebunking; zasady skutecznego debunkingu; procedura „zanim uwierzysz, zanim udostępnisz”. (Rozwija PEU: DiP_U1, DiP_U2, DiP_K1)
• Moduł 8. Odpowiedź systemowa i synteza kursu (wykład 1h) - regulacje (akt o usługach cyfrowych, kodeks postępowania w zakresie dezinformacji, akt o sztucznej inteligencji); instytucje i infrastruktura odporności informacyjnej państwa; edukacja medialna jako strategia długoterminowa; napięcie: regulacja - wolność słowa; synteza kursu. (Rozwija PEU: DiP_W2, DiP_K1)

ĆWICZENIA (15h):
Ćwiczenia (15h) mają charakter warsztatowy; są oparte na autentycznych, aktualnych materiałach i pogłębiają zagadnienia wprowadzone na wykładzie. Układ spotkań prowadzi od aparatu pojęciowego, przez mechanizmy i skutki dezinformacji, po weryfikację i budowanie odporności informacyjnej:

• Ćwiczenia 1. Mapa pojęć w praktyce - rozpoznawanie i nazywanie typów zaburzeń informacyjnych (dezinformacja, misinformacja, malinformacja) oraz pojęć pokrewnych (komora pogłosowa, bańka informacyjna, clickbait) na autentycznych materiałach; od modelu tradycyjnego do platformowego (2h). (Rozwija PEU: DiP_W1, DiP_U1)
• Ćwiczenia 2. Anatomia przypadku i mechanizmy - analiza operacji wpływu krok po kroku: aktorzy, technika, kanał, cel; rola platform, algorytmów, botów i generatywnej AI jako katalizatorów; psychologiczne podłoże podatności (2h). (Rozwija PEU: DiP_U1, DiP_W2)
• Ćwiczenia 3. Skutki i problem pomiaru - jak ocenia się zasięg i wpływ operacji dezinformacyjnych oraz dlaczego pomiar jest trudny; test rozpoznawania treści generowanych przez AI i analiza własnych nawyków udostępniania (2h). (Rozwija PEU: DiP_W2, DiP_K1)
• Ćwiczenia 4. Fact-checking i łańcuch dowodowy - twierdzenia sprawdzalne, metoda SIFT, czytanie boczne i ocena wiarygodności źródła (2h). (Rozwija PEU: DiP_U2, DiP_U1)
• Ćwiczenia 5. Weryfikacja źródeł cyfrowych i materiałów - ocena stron internetowych i kont; odwrotne wyszukiwanie obrazem, weryfikacja nagrań, danych i wykresów, rozpoznawanie treści syntetycznych (2h). (Rozwija PEU: DiP_U2, DiP_W2)
• Ćwiczenia 6. Odporność informacyjna - edukacja medialna, prebunking i debunking według zasad skutecznej korekty; redakcja krótkiej interwencji dla wskazanej grupy odbiorców (2h). (Rozwija PEU: DiP_U2, DiP_K1, DiP_K2)
• Ćwiczenia 7. Redakcja jako strażnik jakości informacji - rola dziennikarza i redakcji w przeciwdziałaniu dezinformacji, strategie reagowania i komunikacja kryzysowa; synteza i przygotowanie noty weryfikacyjnej (3h). (Rozwija PEU: DiP_K1, DiP_U2, DiP_W2, DiP_K2)

Całkowity nakład pracy studenta

Całkowity nakład pracy: 3 ECTS: wykład 1,5 ECTS, ćwiczenia 1,5 ECTS. 1. Godziny realizowane z udziałem nauczyciela (40h) (1,5 ECTS): - udział w wykładzie (15h) - udział w ćwiczeniach (15h) - udział w egzaminie (2h) - konsultacje dotyczące projektu i noty weryfikacyjnej oraz bieżącej informacji zwrotnej (8h) 2. Praca własna studenta (40h)(1,5 ECTS): przygotowanie zadań, przygotowanie do egzaminu, lektura (40h)

Efekty uczenia się - wiedza

STUDENT: • DiP_W1 (K_W06): definiuje i rozróżnia dezinformację, misinformację, malinformację, propagandę oraz pojęcia pokrewne (plotka, teoria spiskowa, clickbait); klasyfikuje typy zaburzeń informacyjnych i wyjaśnia, w jaki sposób środowisko cyfrowe zmienia skalę, tempo i koszt rozprzestrzeniania fałszywych treści. • DiP_W2 (K_W06): wyjaśnia psychologiczne, społeczne i technologiczne mechanizmy powstawania i rozprzestrzeniania się dezinformacji (błędy poznawcze, ekonomia uwagi, algorytmy rekomendacyjne, sztuczna amplifikacja, treści generowane przez AI i deepfake) oraz charakteryzuje sposoby przeciwdziałania - od fact-checkingu i prebunkingu po rozwiązania instytucjonalne i regulacyjne - wskazując ich ograniczenia i konsekwencje etyczne.

Efekty uczenia się - umiejętności

STUDENT: DiP_U1 (K_U01): analizuje autentyczny przekaz medialny pod kątem technik dezinformacyjnych i manipulacyjnych, stosując pojęcia poznane na kursie, oraz uzasadnia ocenę wiarygodności źródła informacji. DiP_U2 (K_U01): stosuje podstawowe techniki weryfikacji informacji (czytanie boczne, odwrotne wyszukiwanie obrazem, korzystanie z serwisów fact-checkingowych) i rekomenduje adekwatną reakcję na zidentyfikowaną dezinformację (weryfikacja, korekta, nieudostępnienie, zgłoszenie).

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

STUDENT: DiP_K1 (K_K06): jest gotów do odpowiedzialnego uczestnictwa w komunikacji publicznej: krytycznie ocenia własną rolę w łańcuchu dystrybucji informacji i konsekwencje udostępniania niezweryfikowanych treści oraz przyjmuje postawę przeciwdziałania dezinformacji i manipulacji w interesie publicznym. DiP_K2 (K_K06): jest gotów do aktywnego przeciwdziałania dezinformacji w interesie publicznym oraz podejmowania działań komunikacyjnych, takich jak sprostowanie, debunking i prebunking, adekwatnych do odbiorcy i sytuacji.

Koordynatorzy przedmiotu

Zuzanna Wesołowska

Metody dydaktyczne

WYKŁAD: • wykład problemowy - DiP_W1, DiP_W2: każdy moduł zbudowany wokół pytania problemowego, np. „dezinformacja: problem treści czy systemu dystrybucji?”; • wykład konwersatoryjny - DiP_W1, DiP_W2, DiP_K1: dyskusja z uczestnikami wokół otwierających przykładów i pytań problemowych; • studium przypadku - DiP_U1, DiP_U2, DiP_W2: analiza krok po kroku autentycznych przypadków (kampanie dezinformacyjne, deepfake’i, operacje wpływu) wraz z rekonstrukcją procesu ich weryfikacji; • metody rozwijające refleksyjne myślenie - DiP_U1, DiP_K1: test rozpoznawania treści generowanych przez AI, pytania problemowe zamykające każdy moduł, autorefleksja nad własnymi nawykami udostępniania treści. ĆWICZENIA: • ćwiczeniowa - DiP_U1, DiP_U2: praca na autentycznych materiałach, obsługa narzędzi weryfikacji (czytanie boczne, odwrotne wyszukiwanie obrazem, serwisy fact-checkingowe); • studium przypadku - DiP_U1, DiP_W2: analiza kampanii dezinformacyjnych i operacji wpływu krok po kroku; • metody oparte na współpracy oraz metody wymiany i dyskusji - DiP_K1, DiP_K2: praca zespołowa nad weryfikacją i debunkingiem, dyskusja nad decyzjami; • metoda projektu - DiP_U2, DiP_K1, DiP_K2: przygotowanie krótkiej interwencji prebunkingowej oraz noty weryfikacyjnej.

Metody dydaktyczne podające

- wykład problemowy
- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne poszukujące

- studium przypadku
- projektu
- ćwiczeniowa

Metody dydaktyczne w kształceniu online

- metody rozwijające refleksyjne myślenie
- metody oparte na współpracy
- metody wymiany i dyskusji

Wymagania wstępne

Brak.

Kryteria oceniania

Formy zaliczenia: przedmiot kończy się egzaminem pisemnym z części wykładowej oraz zaliczeniem na ocenę z ćwiczeń. Są to dwie odrębne oceny; obie muszą być pozytywne.

Egzamin pisemny, część I - test (20 pkt) - weryfikuje: DiP_W1, DiP_W2; wykład · 40% oceny z egzaminu
• Egzamin pisemny, część II - analiza przypadku, zadanie A (15 pkt) - weryfikuje: DiP_U1, DiP_W2; wykład · 30%
• Egzamin pisemny, część II - analiza przypadku, zadanie B (15 pkt) - weryfikuje: DiP_U2, DiP_W2; wykład · 30%
• Ćwiczenia - bieżące analizy i aktywność warsztatowa - weryfikuje: DiP_U1, DiP_K1, DiP_K2; ćwiczenia · 40% oceny z ćwiczeń
• Ćwiczenia - nota weryfikacyjna (samodzielna analiza i weryfikacja wybranego przypadku) - weryfikuje: DiP_U2, DiP_U1, DiP_W2; ćwiczenia · 40%
• Ćwiczenia - projekt interwencji prebunkingowej - weryfikuje: DiP_U2, DiP_K1, DiP_K2; ćwiczenia · 20%

EGZAMIN (część wykładowa), łącznie 50 pkt:
Część I - test (20 pkt): 20 pytań zamkniętych z wyborem odpowiedzi spośród wskazanych opcji (0–1 pkt za pytanie), sprawdzających znajomość pojęć, typologii, mechanizmów dezinformacji oraz omawianych przypadków.
Część II - analiza przypadku (2 × 15 pkt): dwa zadania otwarte (problemowe), każde oparte na autentycznym materiale medialnym dołączonym do arkusza (zrzut ekranu posta, kadr z nagrania, nagłówek z leadem artykułu):
zadanie A - diagnoza: identyfikacja i nazwanie mechanizmów dezinformacji/manipulacji obecnych w materiale oraz wskazanie podatności poznawczych i cech platform, na które przekaz jest zaprojektowany;
zadanie B - reakcja: zaprojektowanie postępowania weryfikacyjnego krok po kroku wraz z uzasadnieniem doboru technik, wskazaniem ich ograniczeń oraz doborem adekwatnej reakcji (korekta, zgłoszenie, nieudostępnienie).

Zakres odpowiedzi poprawnej w zadaniach otwartych: precyzyjnie użyte pojęcia z zakresu kursu; trafne rozpoznanie mechanizmów w konkretnym materiale (a nie ogólniki); adekwatne i uzasadnione techniki weryfikacji; spójna, samodzielna argumentacja. Zadania otwarte oceniane są wg kryteriów:

– pojęcia (0–4 pkt): poprawność i precyzja użycia terminologii kursu
– analiza (0–4 pkt): trafność rozpoznania mechanizmów dezinformacji/manipulacji w konkretnym materiale
– zastosowanie (0–4 pkt): adekwatność i uzasadnienie zaproponowanych technik weryfikacji oraz reakcji
– argumentacja (0–3 pkt): spójność, logika i samodzielność wywodu

Wymagania na poszczególne oceny.
Odpowiedź na ocenę dostateczną ma charakter odtwórczy: podstawowe pojęcia użyte poprawnie, analiza materiału powierzchowna, proponowane działania schematyczne i bez uzasadnienia.
Odpowiedź na ocenę dobrą zawiera poprawnie i kompletnie użyte pojęcia, trafną (choć jednowątkową) analizę materiału oraz adekwatne, uzasadnione techniki weryfikacji.
Odpowiedź na ocenę bardzo dobrą cechuje wielowątkowa analiza dostrzegająca także nieoczywiste mechanizmy, adekwatny dobór działań ze świadomością ograniczeń stosowanych metod oraz w pełni spójna i samodzielna argumentacja.

Ćwiczenia:
zaliczenie ćwiczeń na ocenę opiera się na pracy warsztatowej w toku semestru: bieżących analizach i aktywności, samodzielnej nocie weryfikacyjnej (analiza i weryfikacja wybranego autentycznego przypadku wraz z rekomendacją publikacyjną) oraz projekcie krótkiej interwencji prebunkingowej.

Skala ocen (próg zaliczenia 60%; skala 50-punktowa, jednakowa dla egzaminu i dla ćwiczeń):
0–29 pkt - niedostateczny (2,0)
30–33 pkt - dostateczny (3,0)
34–37 pkt - dostateczny plus (3,5)
38–41 pkt - dobry (4,0)
42–45 pkt - dobry plus (4,5)
46–50 pkt - bardzo dobry (5,0)

Warunki zaliczenia: warunkiem zaliczenia przedmiotu są dwie odrębne oceny pozytywne - z egzaminu (część wykładowa) oraz z ćwiczeń. Egzamin: co najmniej 30 z 50 pkt (60%). Ćwiczenia: co najmniej 30 z 50 pkt (60%). Udział w wykładzie nie jest obowiązkowy; obecność na ćwiczeniach jest obowiązkowa (dozwolone dwie nieobecności, trzecią można odrobić. Większa liczba nieobecności uniemożliwia zaliczenie ćwiczeń, z wyjątkiem udokumentowanych sytuacji losowych rozpatrywanych indywidualnie). Treści omawiane na zajęciach wchodzą w zakres weryfikacji i nie są w całości zawarte w literaturze. Kryteria oceny zadań zostaną zaprezentowane na zajęciach.

Korzystanie z narzędzi AI oraz zasady rzetelności: egzamin ma charakter stacjonarny i pisemny - korzystanie z narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji oraz innych źródeł zewnętrznych w jego trakcie jest niedopuszczalne. W pracach ćwiczeniowych oddawanych poza zajęciami (nota weryfikacyjna, projekt prebunkingowy) korzystanie z AI jest dozwolone jako wsparcie, pod warunkiem dołączenia krótkiej noty o sposobie użycia narzędzia i samodzielnej weryfikacji rezultatów u źródła - co jest zarazem przedmiotem i celem kursu. Odpowiedzialność za treść oddanej pracy ponosi w całości student. Obowiązują zasady rzetelności akademickiej: cytowanie i wskazywanie źródeł wykorzystanych informacji.

Praktyki zawodowe

Brak.

Literatura

Literatura podstawowa:
Wardle C., Derakhshan H., Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making, Council of Europe, Strasbourg 2017, wybrane rozdziały pojęciowe.
Wrzosek M. (red.), Zjawisko dezinformacji w dobie rewolucji cyfrowej. Państwo. Społeczeństwo. Polityka. Biznes, NASK Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2019, wybrane rozdziały.
Lewandowsky S., Cook J. i in., The Debunking Handbook 2020 [Podręcznik debunkingu 2020], polska wersja językowa, 2020, dostęp online, całość.
Pennycook G., Rand D.G., The Psychology of Fake News, „Trends in Cognitive Sciences” 2021, vol. 25, nr 5, s. 388–402.
Pomerantsev P., To nie jest propaganda. Przygody na wojnie z rzeczywistością, przeł. A. Paszkowska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2020, wybrane rozdziały.
Ministerstwo Cyfryzacji, Raport z programu „Parasol Wyborczy” – kompleksowa ochrona wyborów prezydenckich 2025, 2025, dostęp online, fragmenty.

Literatura uzupełniająca:
Vosoughi S., Roy D., Aral S., The Spread of True and False News Online, „Science” 2018, vol. 359, nr 6380, s. 1146–1151.
Wineburg S., McGrew S., Lateral Reading and the Nature of Expertise: Reading Less and Learning More When Evaluating Digital Information, „Teachers College Record” 2019, vol. 121, nr 11.
Chesney R., Citron D.K., Deep Fakes: A Looming Challenge for Privacy, Democracy, and National Security, „California Law Review” 2019, vol. 107, s. 1753–1819.
Paul C., Matthews M., The Russian “Firehose of Falsehood” Propaganda Model: Why It Might Work and Options to Counter It, RAND Corporation, Santa Monica 2016.
Osińska V., Kortas W., Szalach A., Welter M., AI Images vs. Real Photographs: Investigating Visual Recognition and Perception, „Journal of Eye Movement Research” 2025, vol. 18, nr 6, art. 61.
Rid T., Active Measures: The Secret History of Disinformation and Political Warfare, Farrar, Straus and Giroux, New York 2020, fragmenty.
Kreft J., Władza algorytmów. U źródeł potęgi Google i Facebooka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019, fragmenty.
Bąkowicz K., Fake news. Produkt medialny czasów postprawdy, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2020, wybrane rozdziały.

Źródła warsztatowe i materiały bieżące:
Serwisy fact-checkingowe, bazy zweryfikowanych informacji oraz raporty bieżące: Demagog, Konkret24, AFP Sprawdzam, EUvsDisinfo, European Digital Media Observatory, raporty NASK Państwowego Instytutu Badawczego oraz materiały Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK, dobierane i aktualizowane w trakcie semestru.

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 2401-D-s1-1-DiP w USOSweb