Prowadzony w cyklach: 2022/23L, 2023/24L, 2024/25L, 2025/26L

Kod ISCED: 0220

Punkty ECTS: 3

Język: polski

Organizowany przez: Instytut Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa

Sztuka a liturgia 1402-SzLit-1l-s1

B L O K I.
SZTUKA A LITURGIA W KOŚCIELE ŁACIŃSKIM
_________________________________________

1. WPROWADZENIE OD ISTOTY SZTUKI SAKRALNEJ: wnętrze kościoła – symbolika – funkcje.
2. LITURGIA I CZAS: Definicja liturgii / praxis pietatis / rok liturgiczny: struktura / najważniejsze święta i ich ikonografia / istota wspomnień
3. PRZESTRZEŃ LITURGICZNA KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO I JEJ HISTORYCZNE PRZEOBRAŻENIA: Architektura i liturgia w średniowieczu / Wyposażenie wnętrza kościołów katedralnych i parafialnych w średniowieczu / Zmiany potrydenckie / Posoborowa organizacja wnętrza
4. MSZA ŚW.: Istota, celebra w rozwoju historycznym / przestrzeń i oprawa (ołtarz i jego dekoracja, ambona) / ikonografia mszy św. / KULT EUCHARYSTII POZA MSZĄ ŚW.: Procesje eucharystyczne, adoracja
5. VASA SACRA i VASA NON SACRA (typy, funkcje, ujęcie historyczne
6. SZATY LITURGICZNE I CHÓROWE w rozwoju historycznym
7. KSIĘGI LITURGICZNE - typy, zastosowanie, przemiany
8. SAKRAMENTY i SAKRAMENTALIA W KOŚCIELE: CHRZEST ŚW. (istota, symbolika, przemiany rytu, ikonografia, typologia chrzcielnicy) / SPOWIEDŹ i JEJ MIEJSCE / ŚMIERĆ I POCHÓWEK (teologia dobrej śmierci / ekonomia zbawiania i jej znaczenia dla sztuki / liturgia pogrzebu i jej ikonografia / liturgia pro defunctis / pochówek nowożytny [pompa funebris]) / RYT POŚWIĘCENIA KOŚCIOŁA / CEREMONIAŁ KORONACYJNY: ryt liturgiczny i oprawa koronacji cesarskich i koronacji królewskich.
10. LITURGIA W KLASZTORZE: zakony + zgromadzenia / charyzmat, habity / zasady organizacji klasztoru / przestrzeń liturgiczna / officium divinum - struktura, przestrzeń, mobilarz, księgi
11. DRAMAT LITURGICZNY – oprawa i artefakty.
12. KULT RELIKWII / PIELGRZYMOWANIE / INDULGENCJE / CUDOWNE WIZERUNKI i ich koronacje

B L O K I I .
SZTUKA I LITURGIA W OBRZĄDKU WSCHODNIM
__________________________________________
1. LITURGIA EUCHARYSTII NA WSCHODZIE w rozwoju historycznym: celebra / przemiany architektury / naczynia liturgiczne / szaty liturgiczne [3 godz.]
2. TEOLOGIA IKONY oraz rozwój ikonostasu.

B L O K III.
SZTUKA I LITURGIA W KOŚCIELE REFORMOWANYM
__________________________________________
1. Kryzys późnośredniowieczny i reformacja.
2. LITURGIE I SAKRAMENTY PROTESTANCKIE
3. Kwestia OBRAZÓW w poglądach reformatorów (Marcin Luter, Jan Kalwin, Ulrich Zwingli i Andreas Karlstadt)
4. PRZESTRZEŃ LITURGICZNA w kościołach protestanckich, jej wystrój i wyposażenie.

Całkowity nakład pracy studenta

Godziny kontaktowe realizowane z udziałem nauczyciela - udział w wykładach [30 h / 1 ECTS]. Czas poświęcony na pracę indywidualną studenta, w tym przygotowanie do zajęć i zaliczenia [60 h / 2 ECTS]: - zapoznanie się z literaturą - 30 h [1 ECTS]; - bieżące przyswajanie informacji z zajęć - 15 h [0,5 ECTS]; - przygotowanie do egzaminu - 15 h [0,5 ECTS] Łącznie: 90 h [3 ECTS].

Efekty uczenia się - wiedza

W1: Ma uporządkowaną wiedzę z zakresu rozwoju liturgii chrześcijańskiej, wpływu liturgii na przestrzeń i wyposażenie budowli sakralnych, podstaw doktrynalnych odnośnie do sztuk plastycznych, relacji pomiędzy sztuką a chrześcijaństwem [KW_02] W2: Zna i rozumie metody interpretacji wytworów dziedzictwa kulturowego, z uwzględnieniem dawnych aspektów jego fukcji i społecznej recepcji [KW_03]. W3: Ma uporządkowaną wiedzę w zakresie metod badań i interpretacji dzieł sztuki sakralnej [KW_04]. W4: Rozumie związek pomiędzy zmiennymi funkcjami zabytkowego wnętrza sakralnego w dynamice historycznej (zmiany normatywne, zmiany konfesyjne) a jego kszatłtem, wystrojem i wyposażeniem [KW_02].

Efekty uczenia się - umiejętności

U1: Potrafi posługiwać się ujęciami teoretycznymi, metodami i pojęciami w ramach problematyki związanej ze sztuką sakralną i liturgiką [KU_02]; U2: Identyfikuje i opisuje materialną strukturę różnych zabytków sztuki sakralnej, wykorzystując fachową terminologię i uwzględniając jej formy, materiał, przekształcenia i nawarstwienia [KU_03]. U3: Rozpoznaje i interpretuje zabytki w kontekście sztuki sakralnej [KU_04]

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

K1: Jest wrażliwy na problematykę właściwego podejścia do materialnego dziedzictwa kulturowego, potrafi dostrzec i ocenić niewłaściwe postępowanie w tym zakresie, w szczególności w odniesieniu do historycznych wnętrz i zabytków związanych z sacrum [KK_04]. K2: Dostrzega i formułuje dylematy związane z ochroną zabytków sztuki sakralnej [KK_05] K3: Ma świadomość odpowiedzialności za zachowanie dziedzictwa sakralnego Europy [KK_06].

Koordynatorzy przedmiotu

W cyklu 2025/26L:

Milena Hübner
Monika Jakubek-Raczkowska

W cyklu 2024/25L:

Milena Hübner

W cyklu 2023/24L:

Michał Woźniak

W cyklu 2022/23L:

Michał Woźniak

Metody dydaktyczne eksponujące

- pokaz

Metody dydaktyczne podające

- wykład informacyjny (konwencjonalny)
- wykład problemowy

Rodzaj przedmiotu

przedmiot obligatoryjny

Wymagania wstępne

Podstawowa wiedza z zakresu historii, historii kultury i sztuki sakralnej.

Efekty kształcenia

Egzamin - W1, W2, W3, W4, U1, U2, U3

Aktywność - K1, K2, K3

Otrzymanie minimalnej oceny pozytywnej (dst.) możliwe przy znajomości min. 50 % materiału na egzaminie.

Kryteria oceniania

Egzamin pisemny, obejmujący rozpoznanie przedmiotów/sprzętów/utensyliów liturgicznych na slajdach (15) oraz objaśnienie terminów (15)
[W1, W2, W3; U1, U2, U3; K1, K2, K3]

Próg zaliczenia 50%

Skala punktowa:
50-60% (15-18p) - dostateczny
61-70% (19-21p) - dostateczny plus
70-80 % (20-24p) - dobry
81-90% (25-27p.) - dobry plus
91-100% (28-30p) - bardzo dobry

Obecność na wykładzie nie jest obowiązkowa, ALE uczestnictwo na poziomie 80% (możliwe 2 nieobecności) oraz udział w dodatkowych zajęciach w terenie będzie honorowany podwyższeniem oceny o pół stopnia.

Praktyki zawodowe

nie dotyczy

Literatura

L I T E R A T U R A
P O D S T A W O W A

ŹRÓDŁA:
Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski, Kraków, t. I: (325 – 787) Nicea I, Konstantynopol I, Efez, Chalcedon, Konstantynopol II, Konstantynopol III, Nicea II; t. II: (869 – 1312) Konstantynopol IV, Lateran I, Lateran II, Lateran III, Lateran IV, Lyon I, Lyon II, Vienne; t. III: (1414 – 1445) Konstancja, Bazylea-Ferrara-Florencja-Rzym; t. IV: (1511 – 1870) Lateran V, Trydent, Watykan I, oprac. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras SJ (Źródła Myśli Teologicznej 24, 26, 30, 33), Kraków 2001-2004 (wznowienie 2007) WSKAZANE FRAGMENTY.

•Św. Tomasz, Religijność: Św. Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, t. 19, Religijność (2-2, qu. 81-100), przekł. i objaśnienia Feliks Wojciech Bednarski, London 1971 .

OPRACOWANIA:

BYLINA S., Religijność późnego średniowiecza. Chrześcijaństwo a kultura tradycyjna w Europie Środkowo-Wschodniej w XIV-XV w., Warszawa 2009.

HARPER, J.: Formy i układ liturgii zachodniej od X do XVIII wieku. Wprowadzenie historyczne i przewodnik dla studentów i muzyków, tłum. Małgorzata Kowalska (wyd. oryg. Oxford University Press 1991), Kraków: Musica Iagiellonica 1997, 2 wyd. 2001.

JAKUBEK-RACZKOWSKA, M. Tu ergo flecte genua tua. Sztuka i praktyka religijna świeckich w diecezjach pruskich państwa zakonnego do połowy X wieku, Pelplin 2014, s. 72-77; 159-220, 307-367.

JANOCHA M.: Missa in arte polona. Ikonografia mszy świętej w średniowiecznej i nowożytnej sztuce polskiej. Warszawa: Krupski i S-ka 1998.

JURKOWLANIEC G., Epoka nowożytna wobec średniowiecza. Pamiątki przeszłości, cudowne wizerunki, dzieła sztuki (Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej), Wrocław 2008. (fragmenty)

KRASNY P., KURZEJ M., Mediolańskie instrukcje o budynkach i sprzętach kościelnych wydane na polecenie Karola Boromeusza i ich recepcja w Kościele katolickim, Kraków: Universitas 2021.

KRZYŻEWSKI P., ZJAWIN J. Mały leksykon liturgii, Poznań 2011.

ŁUKAWSKA M, De habitu virginum. Żeński ubiór zakonny na przykładzie polskich klasztorów epoki przedrozbiorowej. Symbolika i funkcja, Warszawa 2021.

MANIKOWSKA H>, Halina Manikowska, Jerozolima – Rzym – Compostela. Wielkie pielgrzymowanie u schyłku średniowiecza, Wrocław 2008.

MICHALSKI, S.: Protestanci a sztuka. Spór o obrazy w Europie nowożytnej. Warszawa: PWN 1989.

NADOLSKI B.: Leksykon liturgii, Poznań: Pallotinum 2006 (wybrane hasła)

NADOLSKI B.: Liturgika, t. I-IV. Poznań: Pallotinum 1989-1992.

NADOLSKI B.: Wprowadzenie do liturgii (Myśl teologiczna, t. 42), Kraków: WAM 2004.

NOWIŃSKI J., Ars eucharistica. Idee, miejsca i formy towarzyszące przechowywaniu eucharystii w sztuce chreścijańskiej i średniowiecznej, Warszawa 2000.

POKORZYNA E..: Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych, Warszawa 2001 (Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, seria B, t. CIII) (WYBRANE HASŁA) [dostęp: BG UMK, BWSzP].

RÓŻYCKA BRYZEK A.: Symbolika bizantyńskiej architektury sakralnej, [w:] "Losy cerkwi w Polsce po 1944 roku", Materiały Sesji Naukowej SHS, pod red. A. Marek, B. Tondos, J. Tur, K. Tur-Marciszuk, Rzeszów 1997, s. 63-88 [dostęp: BG UMK].

L I T E R A T U R A
U Z U P E Ł N I A J Ą C A:

DOIG A., Liturgy and Architecture. From the Early Church to the Middle Ages, Burlington US 2008.

JAKUBEK-RACZKOWSKA, M., RACZKOWSKI J., OLIŃSKI P., Księga klasztorów ziemi chełmińskiej w średniowieczu, t. 1 : Chełmno, Toruń 2019, s. 15-45.

KRASNY P., „Visibilia signa ad pietatem excitantes”. Teoria sztuki sakralnej w pismach Roberta Bellarmina, Cezarego Baroniusza, Rudolfa Hospiniana, Fryderyka Boromeusza i innych pisarzy kościelnych epoki nowożytnej, (Ars Vetus et Nova, red. Wojciech Bałus, t. XXIX), Kraków: Universitas 2010.

Liturgiczne łacińskie dramatyzacje Wielkiego Tygdnia XI-XVI w., oprac. J. Lewański, Lublin 1999.

MANIKOWSKA: Geografia sakralna miasta, [w:] Animarum kultura. Studia nad kulturą religijną na ziemiach polskich w średniowieczu, t. 1: Struktury kościelno-publiczne, red. Halina Manikowska / Wojciech Brojer, Warszawa 2008, s. 95-132.

NADOLSKI B., Ambona. Historia, znaczenie, symbolika, Kraków 2008.

ROUILLARD Ph., Leksykon świąt chrześcijańskich za Zachodzie, Poznań 2005.

ROZYNKOWSKI W., Studia nad liturgią w zakonie krzyżackim w Prusach. Z badań nad religijnością w późnym średniowieczu, Toriuń 2012.

TRIPPS J.: Das handelnde Bildwerk in der Gotik: Forschungen zu den Bedeutungsschichten und der Funktion des Kirchengebäudes und seiner Ausstattung in der Hoch- und Spätgotik, Berlin 1998

SCZANIECKI P.. OSB, Służba Boża w dawnej Polsce. Studia o mszy św., seria 1-2, Poznań-Warszawa-Lublin 1962-1965.

SKIERSKA I., Izabela Skierska, Sabbatha sanctifices: dzień święty w średniowiecznej Polsce, Warszawa 2008.

SKIERSKA I., Obowiązek mszalny w średniowiecznej Polsce, Warszawa 2003.

WALTER Ch.: Sztuka i obrządek Kościoła Bizantyńskiego, Warszawa 1992 [dostęp: BG UMK].

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 1402-SzLit-1l-s1 w USOSweb