Prowadzony w cyklu: 2025/26Z

Punkty ECTS: 3

Język: polski

Organizowany przez: Instytut Historii Sztuki i Dziedzictwa Kulturowego

Nowoczesne narzędzia ekspertyzy zabytkoznawczej 1402-NNMU-1Z-S2

https://moodle.umk.pl/course/view.php?id=8750

Przedmiot obejmuje zajęcia studyjne, analizę wybranych przykładów w oparciu o projekty badawcze i najnowszą literaturę z zakresu historii sztuki dawnej i zagadnień konserwatorskich, a także ćwiczenia terenowe przy obiektach zabytkowych i wizyty laboratoryjne, związane z metodami nowoczesnych badań przy obiektach zabytkowych.

SEMESTR ZIMOWY

1. OPERACJE ANALIZY ZNAWCZEJ DLA POTRZEB NAUKOWYCH (tzw. pierwsza historia sztuki): wprowadzenie do kwestionariusza; podstawy metodologiczne, ćwiczenia wstępne (autopsja zabytku: rozpoznanie struktury i wstępna analiza stanu zachowania).

2. SYSTEMY WARTOŚCIOWANIA ZABYTKÓW

3. AUTENTYCZNOŚĆ I INTEGRALNOŚĆ jako kategorie analizy obiektów zabytkowych pod kątem wartości kulturowej oryginału
i nawarstwień w świetle nanowszych teorii.

--- ćwiczenia w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu

4. ZABYTEK A HISTORYCZNA KONSERWACJA - analiza konsekwencji dawnych postępwoań konserwatorskich dla substancji zabytkowej.

5. STAN ZACHOWANIA I WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KONSERWATORSKIE – znaczenie umiejętnej oceny stanu zachowania i wtórnych, w tym konserwatorskich, ingerencji w substancję zabytkową, dla potrzeb nauk o sztuce. Dylematy, decyzje, konsekwencje w postępowaniu konserwatorskim.
CASE STUDIES.

6. ROZPOZNANIE MATERIAŁOZNAWCZE I BUDOWA TECHNICZNA OBIEKTU Z UŻYCIEM NOWOCZESNYCH METOD OBRAZOWANIA: IR/NIR, / fluorescencja wzbudzona UV / RTG, softRTG i mikroskopia cyfrowa – możliwości badań strukturalnych / mikroskopia, makroskopia / skaning 3D – zastosowanie do badań architektonicznych / termowizja).

7. ROZPOZNANIE MATERIAŁOZNAWCZE I TECHNICZNE ORAZ METODY DATUJĄCE. Narzędzia nieinwazyjne: XRF, makroXRF, FTIR, OCT. Badana instrumentalne z pobraniem próbek. Badania warstw malarskich pod kątem składu pierwiastkowego pigmentów i spoiw (stratygrafia, FTIR). Dendrologia i dendroproweniencja (identyfikacja gatunków drewna) – rzeźba, malarstwo na podłożu drewnianym, oprawy ksiąg, meble itd. Petrografia (identyfikacja i lokalizacja skał) – dzieła w kamieniu i sztucznym kamieniu. Metody wspomagające datowanie: dendrochronologia, C14, termoluminescencja; identyfikacja pigmentów „datujących”.

---- ćwiczenia terenowe: WIZYTY LABORATORYJNE (semestr zimowy).

SEMETR LETNI
BLOK I : LOSY ZABYTKÓW
1. WPROWADZENIE DO BADAŃ PROWENIENCYJNYCH
w kontekście właściwego rozpoznania obiektu (typy zasobów źródłowych, problemy trafnej interpretacji, kierunki poszukiwań – pochodzenie, kontekst przestrzenny, oryginalny uzus, późniejsze losy obiektu – transformacje, przemieszczenia, rewindykacje, muzealizacja, itd.)

2. ZABYTKI IN SITU I ICH PRZEMIESZCZENIA („STANDORTFORSCHUNG”).
--- ćwiczenia w kościele św. Jana

BLOK II
Zagadnienia ekspertyzy: ocena zabytku, procedura badawcza, metody
(omówienie + AKTUALNE PROJEKTY UKAZUJĄCE potencjał analiz znawczych na przykładach z najnowszych badań światowych i regionalnych + case studies)

1. BADANIA MALARSTWA TABLICOWEGO, SZTALUGOWEGO, ŚCIENNEGO
2. BADNAIA SNYCERSKIEJ RZEŹBY POLICHROMOWANEJ
3. BADANIA ZABYTKÓW METALOWYCH
4. BADANIA DAWNEJ KSIĄŻKI

BLOK III
Ćwiczenia w terenie
--- Kwidzyn
--- Pelplin

W cyklu 2025/26Z:

identyczny jak w części A

Całkowity nakład pracy studenta

Godziny realizowane z udziałem nauczycieli (godz. 80): - udział w zajęciach– 60 godz. (2,4 ECTS) - dyskusje nad postępem prac i korekty z prowadzącymi – 20 godz. (10+10) (0,8 ECTS) Czas poświęcony na pracę indywidualną studenta - przygotowanie zagadnień i literatury na kolejne zajęcia (godz. 70): Czas poświęcony na wykonanie zadań zaliczeniowych w każdym semestrze 35 + 35 Łącznie: godz. 150 / 6 ECTS

Efekty uczenia się - wiedza

W1. Zna zakres problemowy analizy znawczej stosowanej do celów naukowego rozpoznania dzieł sztuki dawnej i rzemiosła artystycznego (K_W01). W2. Ma pogłębioną wiedzę o specyfice operacji badawczych, stosowanych w ramach znawczego rozpoznania zabytków (K_W01). W3. Zna metody i możliwości badań materiałoznawczych i fizykochemicznych (instrumentalnych i nieniszczących), stosowane do analiz obiektów zabytkowych, rozumie potrzebę integrowania interdyscyplinarnych metod w analizie znawczej, zwraca uwagę na ich przydatność dla rozwiązania konkretnych zadań z kwestionariusza badawczego (KW_01). W4. Zna metody umożliwiające ocenę stanu zachowania, integralności i autentyczności oraz wskazanie priorytetów w postępowaniu z obiektem zabytkowym (K_W02). W5. Zna specyfikę inwazyjnych metod badawczych stosowanych do rozpoznania obiektów zabytkowych – wie, kiedy wartość poznawacza danej metody w zestawieniu ze stanem zachowania zabytku przemawia za lub przeciw jej zastosowaniu w badaniach znawczych (K_W06).

Efekty uczenia się - umiejętności

U1. Potrafi zaplanować i przeprowadzić analizę zabytkoznawczą uwzględniając złożoność kwestionariusza (wnikliwe badania strukturalne z autopsji, kwerendy historyczne, analizy genetyczno-formalne, określenie materiału, budowy technicznej i warsztatu za pomocą nowoczesnych narzędzi poznawczych) (K_U01). U2. Potrafi określić stan zachowania zabytku w oparciu o własną wiedzę oraz narzędzia badań technologiczno-konserwatorskich (K_U02). U3. Projektując badania materiałoznawcze i fizykochemiczne przy obiekcie zabytkowym, potrafi ocenić ich przydatność poznawczą i odpowiednio dobrać narzędzia z poszanowaniem substancji zabytkowej (K_U02, K_U03).

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

K1. Planując wielostronne rozpoznanie obiektu zabytkowego wspomagane badaniami budowy technicznej, kieruje się fachową wiedzą i poszanowaniem dobra substancji zabytkowej (K_K03, K_K04).

Metody dydaktyczne

Ćwiczeniowa, case study

Metody dydaktyczne podające

- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne w kształceniu online

- metody służące prezentacji treści

Rodzaj przedmiotu

przedmiot obligatoryjny

Koordynatorzy przedmiotu

Monika Jakubek-Raczkowska
Juliusz Raczkowski

Kryteria oceniania

WARUNKIEM ZALICZENIA JEST OBECNOŚĆ NA ZAJĘCIACH (limit - 2 nieusprawiedliwione nieobecności w semestrze).

Przy ocenie uwzględniana jest aktywności na zajęciach - udział w dyskusjach.

Pisemne prace zaliczeniowe:

I SEMESTR :
- indywidualna praca ćwiczeniowa - case study - wartościowanie zabytków ruchomych (zadanie polega na analizie wartości tkwiących w danym obiekcie w oparciu o system Frodla, ze wskazaniem na autentyczność i integralność)

II SEMESTR
- praca zespołowa - case study z zakresu przemieszczeń zabytków
- końcowa praca zaliczeniowa (indywidualna) - opracowanie szkicu projektu badawczo-konserwatorskiego dla wskazanego obiektu zabytkowego

Literatura

--- BIAŁOSTOCKI J., Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, 1980 [Ob] (ostatni rozdział)
--- LEŚNIAKOWSKA M., Bezmiar i nadmiar. Neurotyczna osobowość historii
sztuki, czyli historia sztuki jako źródło cierpienia, online https://rcin.org.pl/Content/62045/PDF/WA248_79091_P-I-2524_lesniakow-bezmiar_o.pdf [Uzup.]
---- MALINOWSKI K., ‘Zabytkoznawstwo i konserwatorstwo’, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, 1, 1966, pp. 3–11 [Ob.]
---- SKUBISZEWSKI P., O dwóch podstawowych sposobach uprawiania historii sztuki, w: Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacje, 5 (17), 1974 online: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/teksty-teoria-literatury-krytyka-interpretacja/1974-numer-5-17/teksty_teoria_literatury_krytyka_interpretacja-r1974-t-n5_17-s57-85.pdf [Ob.]
---- SKUBISZEWSKI P., ‘Elementy metodologii’, w:Wstęp do historii sztuki, ed. P. SKUBISZEWSKI, Warszawa 1973, s. 213–306 [ob.] https://kpbc.umk.pl/publication/265457

TEKSTY DO ANALIZ SZCZEGÓŁOWYCH (przykładowe opracowania)

AUTENTYCZNOŚĆ
Alicja Graczyk
Zagadnienie autentyczności gotyckich witraży w zbiorach Muzeum Okręgowego w Toruniu s.103 [304]
https://heritage.torun.umk.pl/storage/fm/shares/Studia-i-materia%C5%82y-Tom-4/Dziedzictwo_Torunia____-_tom_4_-_Alicja_Graczyk_-_Zagadnienie____-_2022-08-15.pdf

INTEGRALNOŚĆ
----- Olgierd Czerner, 'Wartość autentyzmu w zabytkach'
Ochrona Zabytków 27/3 (106), 1974, 180-183
1974
----- Monika Jakubek-Raczkowska, Tak zwane cyborium z kościoła pw. św. Jakuba w Toruniu. Uwagi na temat integralności zabytku s.135 [338]
https://heritage.torun.umk.pl/storage/fm/shares/Studia-i-materia%C5%82y-Tom-4/Dziedzictwo_Torunia____-_tom_4_-_Monika_Jakubek-Raczkowska_-_Tak_zwane____-_2022-08-15.pdf

----- Adam Kozień,' Autentyczność i integralność zabytków w świetle źródeł
prawa powszechnie obowiązującego w Polsce', ZESZYTY NAUKOWE TOWARZYSTWA DOKTORANTÓW UJ NAUKI SPOŁECZNE, NR 21 (2/2018), S. 187–210

----- Bogumiła ROuba, ‘Autentyczność i integralność zabytków’, Ochrona Zabytków, 4, 2008, s. 37–57, onlne: https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/ochrona-zabytkow/2008-tom-56-numer-4-243/ochrona_zabytkow-r2008-t56-n4_243-s37-57.pdf

BADANIA PROWENIENCYJNE

----- Wiktor Binnebesel, Maria Kamińska-Binnebesel
Nieznany zbiór złotnictwa z kościoła pw. Ducha św. w Toruniu – wstępne rozpoznanie s.147 [354]
https://heritage.torun.umk.pl/storage/fm/shares/Studia-i-materia%C5%82y-Tom-4/Dziedzictwo_Torunia____-_tom_4_-_Wiktor_Binnebesel____-_Nieznany____-_2022-08-15.pdf

---- Anna Lewandowska, Karolina Zalewska, Katarzyna Zielińska, 'ABC Podstawy prowadzenia badań proweniencyjnych', Szkolenia Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów 9 (2015).

----- Maria Romanowska-Zadrożna, Badania proweniencyjne w Europie i Stanach Zjednoczonych, Muzealnictwo, 2015(56): 230-243,

W cyklu 2025/26Z:

identyczna jak w części A

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 1402-NNMU-1Z-S2 w USOSweb