Wierzenia i religie ludów oraz społeczeństw krajów nadbałtyckich
1202-H-WRL-S2
Początek zajęć obejmuje wprowadzenie do religioznawstwa (pojęcie „religia”; metodologia; pojęcia ogólne w badaniu religii; systematyka religioznawstwa), a także przedstawienie dyscyplin religioznawczych (prehistorii religii; etnologia religii; historia religii; fenomenologia religii; filozofia religii; psychologia religii; socjologia religii; statystyka i geografia religii). Kolejne tematy obejmą zagadnienia metodologiczne religiologii (doświadczenie, struktura i typy doświadczenia religijnego; doświadczenia mistyczne). Następnie zostaną zaprezentowane wierzenia przedchrześcijańskie w basenie Morza Bałtyckiego, a także powstanie oraz struktury Kościoła katolickiego w basenie Morza Bałtyckiego (do końca XV w.). Druga część zajęć rozpocznie się od zaprezentowania doktryny i początków reformacji w państwach leżących nad Bałtykiem w XVI wieku. Wskazane będą podobieństwa i różnice dróg rozwoju. Bardziej szczegółowo zostanie przedstawiona reformacja w państwach skandynawskich oraz w Prusach Książęcych i Królewskich. Na tym tle ukazany zostanie problem tolerancji religijnej w państwach regionu (omówiony będzie akt Konfederacji Warszawskiej i jego praktyczna realizacja). Skrótowo przedstawione zostaną reformy w Kościołach luterańskich regionu Morza Bałtyckiego w XVIII-XIX wieku. Kolejne zajęcia poświęcone zostaną dziejom prawosławia w polsko-litewskiej Rzeczypospolitej i w Rosji w XVI wieku (z nakreśleniem jego rozwoju w okresie średniowiecza), a ponadto wzajemnemu stosunkowi Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej w tamtym okresie. Z problemem tym związane jest ściśle wprowadzenie unii brzeskiej (1595/96), a następnie rozwój Kościoła unickiego do rozbiorów Rzeczypospolitej. Prowadzący zwróci szerszą uwagę na skomplikowane, a przy tym jakże odmienne, losy unitów pod zaborem austriackim i rosyjskim. Kolejny temat będzie dotyczył dziejów Żydów i judaizmu w państwach regionu Bałtyku. Omówiona zostanie ich sytuacja prawna i ekonomiczna, ze szczególnym uwzględnieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Rosji i państw skandynawskich do XIX wieku włącznie. Przedstawione będą różne oblicza judaizmu, wśród nich polska odmiana chasydyzmu. W korelacji do tego zostanie zasygnalizowany problem antyjudaizmu, a także początki współczesnego antysemityzmu. Skrótowo wspomniane będzie zagadnienie holocaustu i odpowiedzialności za niego Niemców i przedstawicieli innych narodów w regionie Morza Bałtyckiego. Ponadto przedstawione zostaną mniejsze grupy wyznaniowe funkcjonujące w dawnej Rzeczypospolitej: menonici, karaimi, staroobrzędowcy (tu omówione zostaną reformy Nikona i ich skutki) i związane z tymi religiami oraz wyznaniami miejsca kultu w granicach współczesnej Polski. Jedne z zajęć zostaną też poświęcone islamowi i jego wyznawcom w regionie Morza Bałtyckiego, począwszy od średniowiecza po czasy współczesne. W ramach tego zasygnalizowana będzie szerzej obecność Tatarów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a także bardziej uniwersalny problem relacji chrześcijańsko-islamskich dziś. W pewnym nawiązaniu do tego przedstawione zostaną początki ekumenizmu, a także jego dalsze dzieje w XX i XXI wieku, ze szczególnym uwzględnieniem Polski i całego regionu Morza Bałtyckiego. Przedstawione zostaną również główne Kościoły chrześcijańskie w obecnej Polsce, a także najważniejsze miejsca pamięci i kultu związane z nimi.
|
W cyklu 2024/25Z:
1.Wprowadzenie do religioznawstwa (pojęcie „religia”; metodologia; pojęcia ogólne w badaniu religii; systematyka religioznawstwa).
2-3. Dyscypliny religioznawcze (prehistoria religii; etnologia religii; historia religii; fenomenologia religii; filozofia religii; psychologia religii; socjologia religii; statystyka i geografia religii)
4. Zagadnienia metodologiczne religiologii (doświadczenie, struktura i typy doświadczenia religijnego; doświadczenia mistyczne).
5-6. Wierzenia przedchrześcijańskie w basenie Morza Bałtyckiego.
7-8. Organizacja Kościoła katolickiego w basenie Morza Bałtyckiego (do końca XV w.).
9. Rozwój reformacji w państwach nadbałtyckich w XVI wieku. Podobieństwa i różnice. Główne nurty protestantyzmu. Stosunek Kościoła katolickiego (z uwzględnieniem odmienności lokalnych w państwach regionu bałtyckiego) do czołowych wyznań protestanckich. Reformacja w Prusach Książęcych i Królewskich. Problem tolerancji religijnej w państwach regionu (akt Konfederacji Warszawskiej). Reformy w Kościołach luterańskich w Skandynawii i Prusach w XVIII-XIX wieku.
10-11. Prawosławie w Rzeczypospolitej i w Rosji w XVI wieku (z uwzględnieniem rozwoju w okresie średniowiecza). Wzajemny stosunek Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej w tamtym okresie. Wprowadzenie unii brzeskiej i rozwój Kościoła unickiego do okresu rozbiorów. Odmienne losy unitów pod zaborem austriackim i rosyjskim. Prześladowania unitów w okresie komunizmu.
12. Żydzi i judaizm w państwach regionu Bałtyku. Ich sytuacja prawna i ekonomiczna, ze szczególnym uwzględnieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Rosji i państw skandynawskich. Różne oblicza judaizmu. Chasydyzm. Antyjudaizm i początki współczesnego antysemityzmu. Holocaust i jego wykonawcy.
13. Mniejsze grupy wyznaniowe na terenach dawnej Rzeczypospolitej: menonici, karaimi, staroobrzędowcy (reformy patriarchy Nikona i ich skutki) i związane z tymi religiami oraz wyznaniami miejsca kultu w granicach współczesnej Polski.
14. Wyznawcy islamu w regionie Morza Bałtyckiego od średniowiecza po czasy współczesne. Tatarzy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Relacje chrześcijańsko-islamskie dziś.
15. Początki ekumenizmu. Ruch ekumeniczny współcześnie na świecie i w Polsce. Główne Kościoły chrześcijańskie w obecnej Polsce. Najważniejsze miejsca pamięci i kultu.
|
W cyklu 2025/26Z:
1.Wprowadzenie do religioznawstwa (pojęcie „religia”; metodologia; pojęcia ogólne w badaniu religii; systematyka religioznawstwa).
2-3. Dyscypliny religioznawcze (prehistoria religii; etnologia religii; historia religii; fenomenologia religii; filozofia religii; psychologia religii; socjologia religii; statystyka i geografia religii)
4. Zagadnienia metodologiczne religiologii (doświadczenie, struktura i typy doświadczenia religijnego; doświadczenia mistyczne).
5-6. Wierzenia przedchrześcijańskie w basenie Morza Bałtyckiego.
7-8. Organizacja Kościoła katolickiego w basenie Morza Bałtyckiego (do końca XV w.).
9. Rozwój reformacji w państwach nadbałtyckich w XVI wieku. Podobieństwa i różnice. Główne nurty protestantyzmu. Stosunek Kościoła katolickiego (z uwzględnieniem odmienności lokalnych w państwach regionu bałtyckiego) do czołowych wyznań protestanckich. Reformacja w Prusach Książęcych i Królewskich. Problem tolerancji religijnej w państwach regionu (akt Konfederacji Warszawskiej). Reformy w Kościołach luterańskich w Skandynawii i Prusach w XVIII-XIX wieku.
10-11. Prawosławie w Rzeczypospolitej i w Rosji w XVI wieku (z uwzględnieniem rozwoju w okresie średniowiecza). Wzajemny stosunek Kościoła katolickiego i Cerkwi prawosławnej w tamtym okresie. Wprowadzenie unii brzeskiej i rozwój Kościoła unickiego do okresu rozbiorów. Odmienne losy unitów pod zaborem austriackim i rosyjskim. Prześladowania unitów w okresie komunizmu.
12. Żydzi i judaizm w państwach regionu Bałtyku. Ich sytuacja prawna i ekonomiczna, ze szczególnym uwzględnieniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Rosji i państw skandynawskich. Różne oblicza judaizmu. Chasydyzm. Antyjudaizm i początki współczesnego antysemityzmu. Holocaust i jego wykonawcy.
13. Mniejsze grupy wyznaniowe na terenach dawnej Rzeczypospolitej: menonici, karaimi, staroobrzędowcy (reformy patriarchy Nikona i ich skutki) i związane z tymi religiami oraz wyznaniami miejsca kultu w granicach współczesnej Polski.
14. Wyznawcy islamu w regionie Morza Bałtyckiego od średniowiecza po czasy współczesne. Tatarzy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Relacje chrześcijańsko-islamskie dziś.
15. Początki ekumenizmu. Ruch ekumeniczny współcześnie na świecie i w Polsce. Główne Kościoły chrześcijańskie w obecnej Polsce. Najważniejsze miejsca pamięci i kultu. |
Całkowity nakład pracy studenta
Udział w zajęciach – 30 h
Konsultacje z wykładowcami ‒ 15 h
Praca indywidualna studenta:
- przygotowanie do zajęć (zapoznawanie się z literaturą) – 20h
- przygotowanie do kolokwiów (2) – 10 h
Łącznie: 75 godz. (3 pkt. ECTS)
Efekty uczenia się - wiedza
W1: Posiada pogłębioną i uporządkowaną wiedzę z zakresu wierzeń i religii, a także stosunków wyznaniowych, występujących w regionie Morza Bałtyckiego od średniowiecza po czasy współczesne ‒ K_W01
W2: Posiada zaawansowaną i uporządkowaną chronologicznie wiedzę o wierzeniach i religiach występujących na terenie Polski (w historycznych granicach i obecnych), na tle dziejów wyznaniowych innych państw regionu Morza Bałtyckiego ‒ K_W03
W3: Ma rozszerzoną wiedzę o powiązaniach historii z naukami pokrewnymi i innymi naukami humanistycznymi – zwłaszcza z religioznawstwem – pozwalającą mu na integrowanie perspektyw właściwych dla różnych dyscyplin – K_W12
W4: Rozumie wpływ podłoża kulturowego, w tym religijnego, na powstawanie różnych stanowisk w historii i naukach pokrewnych ‒ K_W15
Efekty uczenia się - umiejętności
U1: Samodzielnie zdobywa i pogłębia wiedzę oraz doskonali umiejętności badawcze z zakresu wierzeń i religii występujących na przestrzeni wieków w regionie Morza Bałtyckiego; czyni to w sposób uporządkowany i systematyczny, wykorzystując nowoczesne technologie informacyjne, techniki pozyskiwania, klasyfikowania i analizowania informacji ‒ K_U01
U2: Posiada umiejętność integrowania wiedzy historycznej z wiedzą z zakresu innych dyscyplin humanistycznych (m.in. z religioznawstwem, antropologią, teologią) oraz jej zastosowania w różnych sytuacjach profesjonalnych ‒ K_U03
U3: Wykorzystując zdobyte kompetencje i doświadczenia badawcze, w ramach tych zajęć, formułuje w sposób krytyczny i uzasadnia własne opinie związane z różnymi światopoglądami religijnymi obecnymi w przestrzeni społecznej, czyniąc to z szacunkiem, uwzględniającym różnorodność i odmienność ‒ K_U10
U4: Posiada umiejętność prezentowania swojego stanowiska z wykorzystaniem własnych poglądów oraz poglądów innych autorów (m.in. na kanwie literatury wykorzystanej w trakcie powyższych zajęć), formułowania wniosków oraz syntetycznych podsumowań ‒ K_U16
Efekty uczenia się - kompetencje społeczne
K1: Posiada świadomość wartości kultury historycznej, na którą składa się znajomość dziejów, źródeł historycznych, metod badawczych i korzeni historycznych kultury ‒ K_K01
K2: Docenia i szanuje, a także aktywnie uczestniczy w promowaniu tradycji oraz dziedzictwa historycznego i kulturowego Polski, regionu Morza Bałtyckiego i całej Europy ‒ K_K07
K3: Student dąży do obiektywizmu w podejściu do przekazu historycznego, wykazując się odpowiedzialnością i odwagą cywilną wobec instrumentalizacji wiedzy historycznej przez grupy narodowe, społeczne, polityczne i religijne ‒ K_K11
Metody dydaktyczne eksponujące
- pokaz
Metody dydaktyczne podające
- opowiadanie
- wykład problemowy
- pogadanka
- wykład konwersatoryjny
Metody dydaktyczne poszukujące
- klasyczna metoda problemowa
- ćwiczeniowa
Rodzaj przedmiotu
przedmiot fakultatywny
Wymagania wstępne
Podstawowe wiadomości z zakresu religioznawstwa: fundamentalna wiedza o głównych religiach monoteistycznych występujących na kontynencie europejskim, a także historii najważniejszych ruchów religijnych (zwłaszcza o reformacji) w Europie od średniowiecza po czasy współczesne.
Koordynatorzy przedmiotu
W cyklu 2025/26Z: | W cyklu 2023/24Z: | W cyklu 2024/25Z: |
Kryteria oceniania
Kolokwia (dwa) – W1, W2, W3, W4, U1, U2, K1, K3 (70% oceny końcowej)
Aktywność – W1, W2, W4, U3, U4, K1, K2, K3 (30% oceny końcowej)
Praktyki zawodowe
Literatura
Literatura podstawowa:
-Antropologia religii. Studia i szkice, red. Jan Drabina, Kraków 2002;
-Konfederacja warszawska 1573 roku. Wielka karta polskiej tolerancji, Warszawa 1980;
-Maciuszko Janusz T., Wprowadzenie do nauk o religii, Warszawa 1992;
-Mironowicz Antoni, Kościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2002;
-Piekarczyk Stanisław, O społeczeństwie i religii w Skandynawii VIII-XI w., Warszawa 1963;
-Ryś Grzegorz kard., Chrześcijanie wobec Żydów. Od Jezusa po inkwizycję. XV wieków trudnych relacji, Kraków 2023;
-Studia i szkice z dziejów Żydów w regionie Bałtyku, red. Zenon H. Nowak, Zbigniew Karpus, Toruń 1998;
-Waardenburg Jacques, Religie i religia. Systematyczne wprowadzenie do religioznawstwa, Warszawa 1991;
-Żbikowski Andrzej, Żydzi, Wrocław 2000;
-Żygadło Andrzej, Reformacja w Szwecji, Danii i Norwegii. Studium porównawcze, Warszawa 2005.
Literatura uzupełniająca:
-Dumezil Georges, Bogowie Germanów, Warszawa 2006;
-Lanczkowski Günther, Wprowadzenie do religioznawstwa, Warszawa 1986;
-Okulicz-Kozaryn Łucja, Dzieje Prusów, Wrocław 1997;
-Słupecki Leszek, Mitologia Skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003;
-Szyjewski Andrzej, Etnologia religii, Kraków 2001;
-Chodynicki Kazimierz, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys 1370-1632, Warszawa 1934;
-Chojnicka Krystyna, Cerkiew i car. Prawosławie rosyjskie w reformach Piotra Wielkiego, Kraków 2011;
-Dylągowa Hanna, Dzieje unii brzeskiej (1596-1918), Warszawa-Olsztyn 1996;
-Dzieje Żydów polskich, Warszawa (Demart) 2019 (wyd. II);
-Encyklopedia ekumenizmu w Polsce (1964-2014), Kraków 2016;
-Gąsiorowski Stefan, Karaimi w Koronie i na Litwie w XV-XVIII wieku, Kraków-Budapeszt 2008;
-Iwaniec Eugeniusz, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa 1977;
-Kempa Tomasz, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Toruń 2007;
-Klassen Peter J., Menonici w Polsce i w Prusach w XVI-XIX w., Toruń 2016;
-Konopacki Artur, Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XIX wieku, Warszawa 2010;
-Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI-XX wiek), t. 1-3, red. Jarosław Kłaczkow, Toruń 2012;
-Małłek Janusz, Od Prus do Mazur. Szkice z dziejów Pomorza, Warmii i Mazur, Dąbrówno 2016;
-Małłek Janusz, Moje Prusy, moje Mazury, Dąbrówno 2009;
-Mandel Kahn Gabrielle, Leksykon religii: Islam, Warszawa 2010;
-Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. Michał Kopczyński, Wojciech Tygielski, Warszawa 2010;
-Ptaszyński Maciej, Narodziny zawodu. Duchowni luterańscy i proces budowania konfesji w Księstwach Pomorskich XVI/ XVII w., Warszawa 2011;
-Salmonowicz Stanisław, Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987;
-Tazbir Janusz, Reformacja, kontrreformacja, tolerancja, Wrocław 1996;
-Tyszkiewicz Jan, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII wieku, Warszawa 1989;
-Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, red. Andrzej Kępiński, Ryszard Łużny, Franciszek Ziejka, Kraków 1994;
-Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. Jerzy Tomaszewski, Andrzej Żbikowski, Warszawa 2001;
|
W cyklu 2025/26Z:
Literatura podstawowa:
-Antropologia religii. Studia i szkice, red. Jan Drabina, Kraków 2002;
-Konfederacja warszawska 1573 roku. Wielka karta polskiej tolerancji, Warszawa 1980;
-Maciuszko Janusz T., Wprowadzenie do nauk o religii, Warszawa 1992;
-Mironowicz Antoni, Kościół prawosławny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2002;
-Piekarczyk Stanisław, O społeczeństwie i religii w Skandynawii VIII-XI w., Warszawa 1963;
-Ryś Grzegorz kard., Chrześcijanie wobec Żydów. Od Jezusa po inkwizycję. XV wieków trudnych relacji, Kraków 2023;
-Studia i szkice z dziejów Żydów w regionie Bałtyku, red. Zenon H. Nowak, Zbigniew Karpus, Toruń 1998;
-Waardenburg Jacques, Religie i religia. Systematyczne wprowadzenie do religioznawstwa, Warszawa 1991;
-Żbikowski Andrzej, Żydzi, Wrocław 2000;
-Żygadło Andrzej, Reformacja w Szwecji, Danii i Norwegii. Studium porównawcze, Warszawa 2005.
Literatura uzupełniająca:
-Dumezil Georges, Bogowie Germanów, Warszawa 2006;
-Lanczkowski Günther, Wprowadzenie do religioznawstwa, Warszawa 1986;
-Okulicz-Kozaryn Łucja, Dzieje Prusów, Wrocław 1997;
-Słupecki Leszek, Mitologia Skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003;
-Szyjewski Andrzej, Etnologia religii, Kraków 2001;
-Chodynicki Kazimierz, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys 1370-1632, Warszawa 1934;
-Chojnicka Krystyna, Cerkiew i car. Prawosławie rosyjskie w reformach Piotra Wielkiego, Kraków 2011;
-Dylągowa Hanna, Dzieje unii brzeskiej (1596-1918), Warszawa-Olsztyn 1996;
-Dzieje Żydów polskich, Warszawa (Demart) 2019 (wyd. II);
-Encyklopedia ekumenizmu w Polsce (1964-2014), Kraków 2016;
-Gąsiorowski Stefan, Karaimi w Koronie i na Litwie w XV-XVIII wieku, Kraków-Budapeszt 2008;
-Iwaniec Eugeniusz, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa 1977;
-Kempa Tomasz, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Toruń 2007;
-Klassen Peter J., Menonici w Polsce i w Prusach w XVI-XIX w., Toruń 2016;
-Konopacki Artur, Życie religijne Tatarów na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XIX wieku, Warszawa 2010;
-Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI-XX wiek), t. 1-3, red. Jarosław Kłaczkow, Toruń 2012;
-Małłek Janusz, Od Prus do Mazur. Szkice z dziejów Pomorza, Warmii i Mazur, Dąbrówno 2016;
-Małłek Janusz, Moje Prusy, moje Mazury, Dąbrówno 2009;
-Mandel Kahn Gabrielle, Leksykon religii: Islam, Warszawa 2010;
-Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. Michał Kopczyński, Wojciech Tygielski, Warszawa 2010;
-Ptaszyński Maciej, Narodziny zawodu. Duchowni luterańscy i proces budowania konfesji w Księstwach Pomorskich XVI/ XVII w., Warszawa 2011;
-Salmonowicz Stanisław, Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987;
-Tazbir Janusz, Reformacja, kontrreformacja, tolerancja, Wrocław 1996;
-Tyszkiewicz Jan, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII wieku, Warszawa 1989;
-Unia brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, red. Andrzej Kępiński, Ryszard Łużny, Franciszek Ziejka, Kraków 1994;
-Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, red. Jerzy Tomaszewski, Andrzej Żbikowski, Warszawa 2001; |
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i
terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: