Powstawanie nowoczesnych społeczeństw i przemiany kulturowe w państwach nadbałtyckich (XIX‒XX w.) 1202-H-PNS-S2

Realizacja przedmiotu rozpocznie się od przypomnienia (bazującego na posiadanej przez studentów wiedzy) i rozszerzenia treści ukazujących przemiany polityczne w Europie w XIX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem regionu Morza Bałtyckiego. Kolejne tematy pokażą zmiany ustrojowe i społeczne w Rosji, mające wpływ na sytuację nacji nadbałtyckich, w tym rodzących się nowoczesnych narodów: litewskiego, łotewskiego i estońskiego. Położony będzie nacisk na ukazanie reform społecznych przeprowadzonych przez Aleksandra II i ich dalekosiężnych skutków, a także polityka carskiego zaborcy wobec aspiracji narodowych Litwinów, Łotyszy itd. Poruszony zostanie trudny problem relacji polsko-litewskich w końcu XIX i na początku XX wieku. W dalszej kolejności ukazane zostaną, na tle politycznej roli Prus w zjednoczeniu Niemiec, przemiany, jakie miały miejsce w samych Prusach, a także w innych leżących na północy dawnej Rzeszy państwach niemieckich po 1870 roku. Kolejne zagadnienia będą dotyczyć przemian w państwach skandynawskich, w tym ukazana będzie droga do przezwyciężenia animozji duńsko-szwedzkich i narodziny idei wspólnoty kulturowej narodów skandynawskich, a także dążenia niepodległościowe Finów i Norwegów. W nawiązaniu do źródeł, w tym literatury pięknej, pokazane zostaną na konkretnych przykładach trudne losy ludności skandynawskiej w tamtym czasie i szersze spojrzenie na problem emigracji zarobkowej (zwłaszcza do Stanów Zjednoczonych) nie tylko ze Skandynawii, ale też przedstawicieli innych narodów nadbałtyckich (w tym polskiego). W ramach zajęć studenci będą mieli też okazję zapoznać się ze sztuką malarską tworzoną w regionie Bałtyku, w tym z realistycznym malarstwem ukazującym życie codzienne ówczesnych ludzi. Oprócz tego będzie też mowa o wybitnych dziełach z innych dziedzin sztuki, powstałych w tamtym czasie w tym regionie. Kolejne tematy będą już dotyczyć historii społecznej XX wieku. Ukażą m.in. skutki rewolucji 1905 r. dla narodów zamieszkujących imperium rosyjskie, czy wpływ I wojny światowej na dzieje poszczególnych nacji nad Bałtykiem. W odniesieniu do okresu międzywojennego położony będzie nacisk, by poprzez spojrzenie komparatystyczne zwrócić uwagę na różnice w rozwoju poszczególnych państw, takich jak II Rzeczpospolita, Litwa, Łotwa i Estonia, Szwecja, Finlandia i Norwegia. Bliżej ukazane zostaną stosunki w Rosji rządzonej przez bolszewików, a także burzliwe przemiany w Niemczech, z uwzględnieniem Republiki Weimarskiej i narodzin III Rzeszy. Studenci będą mogli zmierzyć się z pytaniem o przyczyny popularności Adolfa Hitlera w narodzie niemieckim, jednocześnie bliżej poznając system autorytarny stworzony przez tego dyktatora. Następnie ukazane zostaną losy poszczególnych narodów w okresie II wojny światowej, biorąc pod uwagę różnice w sytuacji prawnej i politycznym statusie państw nadbałtyckich, zarówno tych znajdujących się pod okupacją niemiecką, jak i tych, które pozostały niezależne (Szwecja). Podobnie w odniesieniu do okresu po II wojnie światowej nacisk będzie położony na to, by ukazać zarówno podobieństwa jak i różnice w sytuacji poszczególnych narodów oraz państw regionu. Między innymi mowa będzie o wpływie politycznych podziałów (żelazna kurtyna) na możliwości rozwoju społecznego i kulturalnego państw i społeczeństw w regionie Bałtyku. Omówiony zostanie m.in. interesujący przykład Finlandii (finlandyzacja). Wreszcie ukazane zostaną przemiany związane z upadkiem komunizmu i wyzwoleniem się szeregu państw oraz narodów spod sowieckiej okupacji. Na tym tle prowadzona będzie dyskusja m.in. nad obecną sytuacją panująca w Rosji, stosunkami polsko-litewskimi, polityką zagraniczną Niemiec i jej wpływie na społeczeństwo niemieckie.

W cyklu 2025/26Z:

1.Kluczowe konflikty i zmiany granic w Europie w XIX i w początkach XX wieku. (2 h)
2. Przemiany społeczne w Rosji w XIX wieku. Reformy Aleksandra I i Aleksandra II. Polityka caratu wobec mniejszości narodowych, ze szczególnym uwzględnieniem narodów i krain leżących nad Bałtykiem. Kulminacja rusyfikacji od początku lat. 80. XIX wieku. Skutki rewolucji 1905 roku. (2 h)
3. Finlandia pod rządami Rosji carskiej w XIX i w początkach XX wieku. Kształtowanie narodu, walka o utrzymanie i powiększenie autonomii Wielkiego Księstwa Finlandii, przemiany kulturalne. (2 h)
4. Norwegia, Szwecja i Dania. Wzajemne relacje narodów i państw w XIX i w początkach XX wieku. Kształtowanie idei nordyckiej. (2 h)
5. Zjednoczenie Niemiec. Przemiany społeczne i kulturalne w Prusach i Niemczech w ostatnich dekadach XIX wieku. (2 h)
6. Kultura niemiecka i rosyjska w XIX i w początkach XX wieku. Wybitni przedstawiciele i dzieła. (2 h)
7. Kultura skandynawska i polska w XIX i w początkach XX wieku. Porównanie dróg rozwoju. (2 h)
8. Kształtowanie się narodów litewskiego, łotewskiego i estońskiego. Problem stosunków polsko-litewskich. (2 h)
9. Wpływ I wojny światowej na przemiany społeczne i kulturowe w regionie Morza Bałtyckiego. (2 h)
10. Rozwój polityczny i społeczny w państwach regionu w okresie międzywojennym. Zmiany ustrojowe. Porównanie różnych państw. Skutki Wielkiego Kryzysu w regionie Bałtyku. (2 h)
11. Powstanie systemów totalitarnych w Rosji (rządy bolszewików) i w Niemczech (Trzecia Rzesza pod rządami Hitlera). Spojrzenie komparatystyczne (2 h).
12-13. II wojna światowa i przemiany w państwach nadbałtyckich po jej zakończeniu. Różne przykłady: Niemcy wschodnie i zachodnie. ZSRR i republiki bałtyckie. Norwegia i Szwecja. Finlandia (finlandyzacja), Polska jako państwo bloku wschodniego. Powstanie Układu Warszawskiego i NATO (4 h).
14-15. Upadek komunizmu i rozpad ZSRR. Skutki tych wydarzeń dla całego regionu Morza Bałtyckiego. Przemiany społeczne i kulturowe w poszczególnych państwach leżących nad Bałtykiem. (4 h)

Całkowity nakład pracy studenta

Udział w zajęciach – 30 h Konsultacje z wykładowcą ‒ 15 h Praca indywidualna studenta: - przygotowanie do zajęć (zapoznawanie się z literaturą) – 20 h - przygotowanie do kolokwium – 10 h Łącznie: 75 godz. (3 pkt. ECTS)

Efekty uczenia się - wiedza

W1: Posiada pogłębioną i uporządkowaną wiedzę z zakresu dziejów społecznych i historii kultury państw regionu Morza Bałtyckiego w XIX-XX wieku ‒ K_W01 W2: Posiada zaawansowaną i uporządkowaną chronologicznie wiedzę o historii Polski skorelowaną z dziejami innych państw regionu Morza Bałtyckiego ‒ K_W03 W3: Ma rozszerzoną wiedzę o powiązaniach historii z naukami pokrewnymi i innymi naukami humanistycznymi oraz społecznymi pozwalającą mu na integrowanie perspektyw właściwych dla różnych dyscyplin – K_W12 W4: Rozumie wpływ podłoża kulturowego na różne stanowiska reprezentowane w historii i naukach pokrewnych ‒ K_W15

Efekty uczenia się - umiejętności

U1: Samodzielnie zdobywa i pogłębia wiedzę oraz doskonali umiejętności badawcze z zakresu historii społecznej i kultury regionu Morza Bałtyckiego w sposób uporządkowany i systematyczny, wykorzystując nowoczesne technologie informacyjne, techniki pozyskiwania, klasyfikowania i analizowania informacji ‒ K_U01 U2: Posiada umiejętność integrowania wiedzy historycznej z wiedzą z zakresu innych dyscyplin humanistycznych (m.in. antropologią, historią sztuki, historią literatury etc.) oraz jej zastosowania w różnych sytuacjach profesjonalnych ‒ K_U03 U3: Wykorzystując zdobyte kompetencje i doświadczenia badawcze związane z tematyką powyższych zajęć formułuje w sposób krytyczny i uzasadnia własne opinie dotyczące istotnych zagadnień życia publicznego ‒ K_U10 U4: Posiada umiejętność prezentowania swojego stanowiska z wykorzystaniem własnych poglądów oraz poglądów innych autorów (m.in. na kanwie literatury wykorzystanej w trakcie powyższych zajęć), formułowania wniosków oraz tworzenia syntetycznych podsumowań ‒ K_U16

Efekty uczenia się - kompetencje społeczne

K1: Posiada świadomość wartości kultury historycznej, na którą składa się znajomość dziejów, źródeł historycznych, metod badawczych i korzeni historycznych kultury ‒ K_K01 K2: Docenia i szanuje, a także aktywnie uczestniczy w promowaniu tradycji oraz dziedzictwa historycznego i kulturowego Polski, regionu Morza Bałtyckiego i całej Europy ‒ K_K07 K3: Student dąży do obiektywizmu w podejściu do przekazu historycznego, wykazując się odpowiedzialnością i odwagą cywilną wobec instrumentalizacji wiedzy historycznej przez grupy narodowe, społeczne i polityczne ‒ K_K11

Metody dydaktyczne eksponujące

- pokaz

Metody dydaktyczne podające

- pogadanka
- opowiadanie
- wykład konwersatoryjny

Metody dydaktyczne poszukujące

- ćwiczeniowa
- klasyczna metoda problemowa

Rodzaj przedmiotu

przedmiot fakultatywny

Wymagania wstępne

Student posiada podstawowe wiadomości z zakresu historii politycznej Europy w XIX-XX wieku.

Koordynatorzy przedmiotu

W cyklu 2025/26Z:

Robert Degen
Tomasz Kempa

W cyklu 2024/25Z:

Tomasz Kempa

Kryteria oceniania

Kolokwium – W1, W2, W3, W4, U1, U2, K1, K3 (50% oceny końcowej)
Aktywność – W1, W2, W4, U3, U4, K1, K2, K3 (50% oceny końcowej)

Praktyki zawodowe

Nie dotyczy.

Literatura

Literatura obowiązkowa:

-Ludwik BAZYLOW, Polityka Wewnętrzna Caratu i Ruchy Społeczne w Rosji na Początku XX Wieku, Warszaw 1966;
-Ludwik BAZYLOW, Paweł Piotr WIECZORKIEWICZ, Historia Rosji, Wrocław 2005 i in.
-Władysław CZAPLIŃSKI, Dzieje Danii nowożytnej (1500-1975), Warszawa 1982;
-Władysław CZAPLIŃSKI, Adam GALOS, Wacław KORTA, Historia Niemiec, Wrocław 1990;
-Richard GRUNBERGER, Historia społeczna III Rzeszy, Kraków 2022;
-Osmo JUSSILA, Seppo HENTILA, Jukka NEVAKIVI, Historia polityczna Finlandii 1809-1999, Kraków 2001;
-Czesław KAROLAK, Wojciech KUNICKI, Hubert ORŁOWSKI, Dzieje kultury niemieckiej, Warszawa 2007;
-Andres KASEKAMP, Historia państw bałtyckich, Warszawa 2013;
-Jan LEWANDOWSKI, Historia Estonii, Wrocław 2002;
-Jerzy OCHMAŃSKI, Historia Litwy, wyd. III poprawione i uzupełnione, Wrocław 1990;
-Bernard PIOTROWSKI, Tradycje jedności Skandynawii: od mitu wikińskiego do idei nordyckiej, Poznań 2006;
-Stanisław SALMONOWICZ, Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987;
-Grażyna SZELĄGOWSKA, Krystyna SZELĄGOWSKA, Historia Norwegii. XIX i XX wiek, Warszawa 2019;

Literatura uzupełniająca:

-Egidijus ALEKSANDRAVICIUS, Antanas KULAKAUSKAS, Pod władzą carów. Litwa w XIX wieku, Kraków 2003;
-Ingvar ANDERSSON, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967;
-Ludwik BAZYLOW, Historia Rosji XIX i XX wieku: do roku 1917, Warszawa 1965;
-Andrzej BEREZA-JAROCIŃSKI, Zarys dziejów Norwegii, Warszawa 1991;
-Tadeusz CIEŚLAK, Historia Finlandii, Wrocław 1983;
-Tadeusz CIEŚLAK, Norwegia. Z dziejów XIX i XX wieku, Poznań 1970;
-Tadeusz CIEŚLAK,, Szwecja. Z dziejów XIX i XX wieku, Poznań 1969;
-Tadeusz CIEŚLAK, Zarys historii najnowszej krajów skandynawskich, Warszawa 1978;
-Bogusław DREWNIAK, Kultura w cieniu swastyki, Poznań 1969;
-Hermann GLASER, Kultura RFN. Zarys historii 1945-1989, Warszawa 2002;
-Michaił HELLER, Historia imperium rosyjskiego, Warszawa 2010;
-Janusz JASIŃSKI, Historia Królewca, Szkice z XIII-XX stulecia, Olsztyn 1994;
-Adam KERSTEN, Historia Szwecji, Wrocław 1973;
-Ireneusz T. KOLENDO, Łotwa. Zarys dziejów narodu i państwa od czasów najdawniejszych do początku XX wieku, Łódź 2014;
-Tadeusz KONECKI, Skandynawia w drugiej wojnie światowej, Warszawa 2003;
-Jerzy KRASUSKI, Kulturkampf. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX w., Poznań 1968;
-Piotr ŁOSSOWSKI, Litwa a sprawy polskie 1939-1940, Warszawa 1989;
-Piotr ŁOSSOWSKI, Stosunki polsko-litewskie w latach 1918-1920, Warszawa 1920;
-Piotr ŁOSSOWSKI, Polska-Litwa. Ostatnie sto lat, Warszawa 1991;
-Piotr ŁOSSOWSKI, Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883-1939, Warszawa 1985;
-Piotr ŁOSSOWSKI, Tragedia państw bałtyckich 1939-1941, Warszawa 1990;
-Jerzy OCHMAŃSKI, Litewski ruch narodowo-kulturalny w XIX wieku, Białystok 1965
-David MARPLES, Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu, Wrocław-Warszawa-Kraków 2006;
-My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, wyd. Aleksander SREBRAKOWSKI, Wrocław 2013,
-Bernard PIOTROWSKI, Walka Norwegów o rozwiązanie unii politycznej ze Szwecją (1884-1907), Poznań 1974;
-Pisarze niemieckojęzyczni w XX wieku. Leksykon encyklopedyczny, red. M. ZYBURA, Warszawa 1996.
-Sąsiedztwa III RP – Lenkija, Litwa, Polska, Lietuva. Zagadnienia społeczne, red. Marcin DĘBICKI, Julita MAKARO, Wrocław 2012;
-Andrzej SAKSON, Dziedzictwo Prus Wschodnich, Dąbrówno 2017;
-Słownik twórców kultury niemieckiej, Poznań 1997;
-Grażyna SZELĄGOWSKA, Poddany i obywatel: stowarzyszenia społeczne w Danii w dobie transformacji ustrojowej w XIX wieku, Warszawa 2002;
-Henryk WISNER, Litwa. Dzieje państwa i narodu, Warszawa 1999;
-Józef WÓJCICKI, Dzieje Polski nad Bałtykiem, Warszawa 1989

Więcej informacji

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

Strona przedmiotu 1202-H-PNS-S2 w USOSweb