Historia archiwów i ich współczesna organizacja 1202-A-HAWO-S1

Historia archiwów obejmuje wiele obszarów zainteresowań nauki. Wynika to z różnorodnych czynników, jakie wpływały na ich genezę i rozwój. Czynniki te można zawrzeć w dwóch grupach: kancelaryjnych (rozwój systemów kancelaryjnych i procesu aktotwórczego) oraz pozakancelaryjnych (rozwój życia społecznego i państwowego). Stąd też przedstawiając historię archiwów, siłą rzeczy należy w ogólnym zarysie omówić rozwój podstawowych form kancelaryjnych (dokument, księga wpisów, akta czynności, akta spraw) i systemów kancelaryjnych (kancelaria wyłączności dokumentu, kancelaria księgi wpisów, kancelaria akt czynności, kancelaria akta spraw) jakie występowały i były stosowane od średniowiecza po czasy współczesne. Historia archiwów w ujęciu powszechnym sięga starożytności. Wszystkie starożytne cywilizacje w momencie recepcji pisma, co było równoznaczne z tworzeniem źródeł pisanych, ukształtowały specyficzne dla swoich środowisk procesy ich gromadzenia, przechowywania i zabezpieczania i użytkowania. Szczególnie istotne w odniesieniu do europejskiego kręgu cywilizacyjnego były tutaj osiągnięcia cywilizacji starożytnej Grecji i Rzymu. Pomijając postać fizyczną dokumentacji wówczas wytwarzanej, liczne archiwa urzędów administracji państwowej, instytucji życia publicznego i osób fizycznych, w dużej mierze pod względem organizacyjnym, kompetencji i funkcji zbieżne były z ich następcami w późniejszych epokach. Kształtowanie się państw średniowiecznej Europy wraz z ich rozwojem państwowo-społecznym przyniosło z jednej strony wzrost produkcji kancelaryjnej a z drugiej jej gromadzenie zarówno w instytucjach ją wytwarzających jak i będących jej odbiorcami. Powstają więc w pierwszej kolejności archiwa odbiorców, aby w różnym czasie, w zależności od regionu Europy, przekształcić się w archiwa wystawców. W tym czasie wzorów archiwów należy upatrywać w strukturach kurii papieskiej i cesarskiej oraz dworów władców Europy zachodniej, głównie Anglii, Francji. Na ziemiach polskich genezy archiwów należy upatrywać w niedużych zbiorach o charakterze dokumentowym gromadzonych przy ośrodkach władzy świeckiej i duchownej (archiwa książęce, później królewskie, biskupie, kapituł katedralnych, klasztorne). Początek epoki nowożytnej przyniósł wyraźny wzrost zainteresowania nie tylko antykiem, ale ogólnie przeszłością, a wraz z nimi źródłami pisanymi do minionych epok. Z coraz większą świadomością zaczęto dbać o zgromadzoną dotychczas pod różnymi postaciami dokumentacją, a z drugiej strony wytwarzaną na bieżąco. W ten sposób zaczynają się kształtować dwie kategorie archiwów obecne współcześnie. Archiwa historyczne i archiwa bieżące. Początkowo (XVI-XVIII w.) z reguły nie miały one charakteru samodzielnych instytucji, stanowiąc jeden z elementów struktury organizacyjnej urzędów i instytucji. Od pierwszej połowy XIX w. rozpoczyna się proces stanowienia autonomii archiwów jako samodzielnych instytucji, co więcej coraz częściej otwierających swoje zasoby dla zainteresowanych nimi badaczy, głównie historyków. Zaczynają być tworzone w tym czasie też pierwsze sieci archiwalne oraz szkoły kształcące zawodowych archiwistów. Różne dzieje państw i narodów Europy, ogólnie świata zachodniego, miały istotny wpływ na rozwój archiwów na ich terytorium. Do dzisiaj widać istotne różnice w statusie, organizacji, zadaniach i funkcjach między archiwami w krajach byłego tzw. bloku komunistycznego, a Europy Zachodniej i USA. Współcześnie mamy na świecie do czynienia z olbrzymią różnorodnością archiwów i polityki archiwalnej. Różnice te wynikają chociażby z zaszłości historycznych, ustroju polityczno-społecznego czy przemian cywilizacyjnych. Współcześnie mamy do czynienia z dużą różnorodnością w zakresie archiwów i innych instytucji pełniących podobne do nich funkcje.
W historii archiwów na ziemiach polskich bardzo istotnym zagadnieniem były przemiany o charakterze ustrojowym i zmiany państwowości, Rozwój instytucji życia państwowego i społecznego miał kolosalny wpływ na rozwój archiwów. Co istotne do końca XVIII w., a więc do epoki rozbiorów archiwa na ziemiach polskich miały charakter bieżący. Nie powstały do tego czasu archiwa historyczne. Dopiero okres zaborów wymusił utworzenie obok archiwów bieżących typu archiwum historycznego. Było to spowodowane z jednej strony koniecznością (cele praktyczne) a z drugiej świadomością tożsamości narodowo-historycznej. Co ważne w tym okresie maja miejsce pierwsze próby stworzenia państwowych sieci archiwalnych (archiwa akt dawnych w Królestwie Polskim). Okres międzywojenny zainicjował rozwój polskiej sieci archiwów państwowych, współpracujących z innymi archiwami instytucji życia społecznego (wyznaniowymi, samorządowymi, prywatnymi). Po drugiej wojnie światowej powszechny proces nacjonalizacji i monopolizacji życia politycznego przyniósł jeszcze silniejszą konsolidację archiwów w ramach administracyjno-państwowych. Stan ten zaczął ulegać zmianie począwszy od roku 1989. Dzieje archiwów to nie tylko dzieje instytucji, ale również dzieje ich zasobów, podlegających częstym przeobrażeniom, będących efektem perypetii dziejowych państwa i narodu polskiego. W końcu archiwa to również i ich pracownicy, archiwiści, którzy do końca XVIII wieku najczęściej wywodzili się z personelu kancelaryjnego, a dopiero w XIX i XX w. osiągnęli status w pełni zawodowy.